जुने टोपोशीट ऑनलाइन कसे शोधावे व डाउनलोड करावे? | Old Toposheets Download

 जुने टोपोशीट (Old Toposheets) ऑनलाइन कसे शोधावे व डाउनलोड करावे? | Survey of India Historical Maps

प्रस्तावना

वन विभाग, महसूल विभाग, भूमापन विभाग तसेच इतर शासकीय विभागांच्या क्षेत्रीय कामकाजात जुन्या नकाशांना विशेष महत्त्व आहे. एखाद्या गावाची जुनी हद्द, वनक्षेत्राची भौगोलिक स्थिती, नैसर्गिक नाले, नद्या, डोंगररांगा, रस्ते, वस्ती आणि परिसरातील भौगोलिक बदल यांचा अभ्यास करण्यासाठी जुन्या नकाशांचा उपयोग होतो.

विशेषतः वन विभागाच्या क्षेत्रीय कामकाजात पूर्वीचे भौगोलिक स्वरूप आणि सध्याची परिस्थिती यांची तुलना करण्यासाठी Survey of India (भारतीय सर्वेक्षण विभाग) यांनी तयार केलेल्या जुन्या टोपोशीट (Historical Topographical Maps) उपयुक्त ठरतात.

आता Survey of India च्या अनेक जुन्या टोपोशीट ऑनलाइन उपलब्ध असून, त्या घरबसल्या पाहता आणि डाउनलोड करता येतात. यासाठी Zenodo या डिजिटल रिपॉझिटरीवर जुन्या नकाशांचा संग्रह उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.

Old Toposheets Download | Survey of India Historical Maps in Marathi

या लेखामध्ये टोपोशीट म्हणजे काय, त्यांचे महत्त्व, टोपोशीट क्रमांक कसा शोधायचा आणि संबंधित नकाशा डाउनलोड कसा करायचा, याबाबत सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.

1. टोपोशीट (Toposheet) म्हणजे काय?

टोपोशीट म्हणजे Topographical Map (स्थलाकृतिक नकाशा). एखाद्या भौगोलिक क्षेत्राची नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित वैशिष्ट्ये प्रमाणबद्ध पद्धतीने दर्शविणाऱ्या नकाशाला टोपोशीट असे म्हणतात.

टोपोशीटमध्ये साधारणपणे खालील भौगोलिक घटक दर्शविलेले असतात.

1. गावांची ठिकाणे व वस्ती.
2. नद्या, नाले, ओढे आणि जलस्रोत.
3. डोंगर, टेकड्या व पर्वतरांगा.
4. जंगल व वनस्पती आच्छादन.
5. रस्ते, पायवाटा आणि रेल्वेमार्ग.
6. तलाव, धरणे आणि इतर जलसाठे.
7. भौगोलिक उंची आणि जमिनीचा उतार.
8. काही नकाशांमध्ये प्रशासकीय सीमा व इतर भौगोलिक तपशील.

Survey of India हा भारत सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागांतर्गत कार्यरत असलेला राष्ट्रीय सर्वेक्षण विभाग आहे. देशातील विविध भागांचे स्थलाकृतिक सर्वेक्षण करून नकाशे तयार करणे व भौगोलिक माहिती उपलब्ध करून देणे हे या विभागाचे प्रमुख कार्य आहे.

2. जुन्या टोपोशीटचे महत्त्व व उपयोग

जुन्या टोपोशीटचा उपयोग केवळ नकाशा पाहण्यासाठी नसून ऐतिहासिक आणि भौगोलिक अभ्यासासाठीही होतो.

वन विभागाच्या कामकाजात जुन्या टोपोशीटचा पुढीलप्रमाणे उपयोग होऊ शकतो.

1. पूर्वीच्या वनक्षेत्रातील भौगोलिक परिस्थितीचा अभ्यास करणे.
2. वनक्षेत्रातील जुने नाले, ओढे, नद्या आणि जलस्रोत शोधणे.
3. डोंगररांगा, टेकड्या व नैसर्गिक भौगोलिक रचनांचा अभ्यास करणे.
4. पूर्वी अस्तित्वात असलेल्या वस्त्या, रस्ते आणि पायवाटांची माहिती मिळविणे.
5. वनक्षेत्रातील भौगोलिक बदलांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे.
6. पाणलोट क्षेत्र आणि जलसंधारणाच्या कामांचे नियोजन करताना संदर्भ म्हणून वापरणे.
7. वनक्षेत्रातील जुन्या व नवीन भौगोलिक परिस्थितीची तुलना करणे.

याशिवाय महसूल व भूमापन विभाग, पर्यावरण अभ्यास, संशोधन, नैसर्गिक संसाधनांचे नियोजन आणि ऐतिहासिक भौगोलिक बदलांचा अभ्यास यासाठीही या नकाशांचा उपयोग होतो.

महत्त्वाची बाब म्हणजे, टोपोशीट हा संदर्भ नकाशा आहे. त्यामध्ये दर्शविलेल्या रेषा किंवा सीमा या आपोआप कायदेशीर मालकी हक्क अथवा वनजमिनीच्या अंतिम सीमा ठरत नाहीत. अधिकृत सीमा निश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिसूचना, महसूल अभिलेख, भूमापन नकाशे आणि सक्षम प्राधिकरणाचे अभिलेख तपासणे आवश्यक आहे.

3. जुन्या Survey of India टोपोशीट ऑनलाइन कुठे उपलब्ध आहेत?

Survey of India च्या जुन्या नकाशांचा संग्रह Zenodo या ऑनलाइन डिजिटल रिपॉझिटरीवर उपलब्ध आहे.

वेबसाईट लिंक : जुन्या Survey of India टोपोशीट पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा

या संग्रहामध्ये Survey of India चे विविध ऐतिहासिक नकाशे उपलब्ध आहेत. त्यामध्ये ठाणे (Thana/Thane), कुलाबा (Kolaba), अहमदनगर (Ahmadnagar), नाशिक (Nasik), मुंबई (Bombay) आणि इतर भागांशी संबंधित नकाशांचा समावेश आहे.

या संग्रहातील काही नकाशे 1925 ते 1927 या कालखंडातील आहेत, तर काही नकाशे 1930 ते 1980 आणि त्यानंतरच्या कालखंडातील आहेत.

उदाहरणार्थ :

• 47 A]14 Thana District (1926)
• 47 B]14 Kolaba District (1927)
• 47 E]10 Ahmadnagar District (1926)
• 47 E]11 Ahmadnagar District (1925)
• 47 E]14 Ahmadnagar District (1926)
• 47 E]05 Nasik District (1975)

यावरून एकाच भौगोलिक क्षेत्राचे वेगवेगळ्या वर्षांतील ऐतिहासिक नकाशेही उपलब्ध असल्याचे दिसून येते.

4. टोपोशीट क्रमांक (Toposheet Number) कसा शोधावा?

आपल्या कार्यक्षेत्रातील नेमक्या गावाचा किंवा वनक्षेत्राचा टोपोशीट क्रमांक शोधण्यासाठी Index Map (कॅटलॉग नकाशा) वापरावा लागतो.

येथे क्लिक करा  

किंवा

त्यासाठी खालील प्रक्रिया अनुसरावी.

टप्पा 1 : Index Map उघडा

सर्वप्रथम Zenodo वरील वरील लिंकला भेट द्यावी. त्यामध्ये Index Map नावाची फाईल शोधावी. या कॅटलॉग नकाशामध्ये विविध टोपोशीट विभाग दर्शविलेले असतात.

टप्पा 2 : आपल्या गावाचा भौगोलिक भाग शोधा

Index Map डाउनलोड करून किंवा Preview मध्ये उघडून आपल्या कार्यक्षेत्रातील गाव, तालुका किंवा संबंधित भौगोलिक भाग शोधावा.

टप्पा 3 : टोपोशीट क्रमांक नोंदवा

संबंधित भौगोलिक भाग ज्या नकाशा विभागात येतो, त्या विभागासमोर किंवा त्यावर दर्शविलेला टोपोशीट क्रमांक नोंदवून घ्यावा.

टप्पा 4 : संबंधित नकाशा शोधा

यानंतर Zenodo वरील उपलब्ध फाईल्सच्या यादीमध्ये तो टोपोशीट क्रमांक किंवा संबंधित नकाशाचे नाव शोधावे.

टप्पा 5 : नकाशा डाउनलोड करा

संबंधित टोपोशीटची फाईल उपलब्ध असल्यास Download पर्यायावर क्लिक करून ती डाउनलोड करावी. डाउनलोड केलेला नकाशा आवश्यकतेनुसार प्रिंट करून क्षेत्रीय कामकाजासाठी संदर्भ म्हणून वापरता येतो.

अशा प्रकारे प्रत्येक अधिकारी व कर्मचारी आपल्या कार्यक्षेत्रातील आवश्यक टोपोशीट स्वतः शोधून डाउनलोड करू शकतो.

5. टोपोशीट क्रमांकामध्ये काय माहिती असते?

Survey of India च्या टोपोशीटमध्ये विशिष्ट क्रमांकन पद्धतीचा वापर केला जातो. या क्रमांकामुळे संबंधित नकाशा कोणत्या भौगोलिक विभागाचा आहे, हे ओळखता येते.

उदाहरणार्थ, जुन्या नकाशांमध्ये 47 A]14, 47 B]14 किंवा 47 E]10 अशा स्वरूपाचे क्रमांक दिसतात.

या क्रमांकनामध्ये मोठ्या भौगोलिक विभागाचे विभाजन करून त्यानंतर लहान नकाशा विभाग निश्चित केले जातात.

Survey of India च्या नकाशांमध्ये 1:250,000 आणि 1:50,000 अशा प्रमाणांचा वापर केला जातो. 1:50,000 प्रमाणातील नकाशामध्ये जमिनीवरील 50,000 सेंटीमीटर अंतर नकाशावर 1 सेंटीमीटरने दर्शविले जाते. म्हणजेच जमिनीवरील 500 मीटर अंतर नकाशावर 1 सेंटीमीटर असते.

नकाशाचा Scale तपासूनच त्यातील अंतर आणि भौगोलिक तपशील समजून घ्यावेत.

6. नवीन टोपोशीट (Open Series Maps) कुठे मिळतील?

जुन्या नकाशांबरोबरच सध्याचे नकाशे मिळविण्यासाठी Survey of India चे अधिकृत Online Maps Portal उपलब्ध आहे.

अधिकृत वेबसाईट:

https://onlinemaps.surveyofindia.gov.in/

या पोर्टलवर विविध प्रकारचे नकाशे व भौगोलिक माहिती उपलब्ध आहे. त्यामध्ये पुढील प्रकारांचा समावेश होतो.

1. Topographical Map – 1:50,000.
2. Geo-referenced Color Raster Map – TIFF Format.
3. Open Series Map – PDF Format.
4. Digital Terrain Model (DTM).
5. Digital Vector Data.
6. Administrative Boundary Database.
7. Village Boundary Database.

विशेषतः Open Series Map (OSM) हे आधुनिक भौगोलिक संदर्भासाठी उपयुक्त नकाशे आहेत. त्यामध्ये रस्ते, जलस्रोत, भौगोलिक उंची, वनस्पती आच्छादन आणि इतर भौगोलिक घटकांची माहिती असू शकते.

नकाशांची उपलब्धता, डाउनलोडची अट आणि वापराचे नियम संबंधित पोर्टलवर तपासावेत.

7. जुने आणि नवीन टोपोशीट यांमधील फरक

जुन्या आणि नवीन टोपोशीटमध्ये मुख्य फरक त्यांच्या सर्वेक्षणाच्या कालखंडात आणि त्यामध्ये दर्शविलेल्या भौगोलिक माहितीमध्ये असतो.

जुने टोपोशीट त्या काळातील भौगोलिक परिस्थिती दर्शवितात. त्यामुळे ऐतिहासिक अभ्यास आणि पूर्वीच्या भौगोलिक रचनेची माहिती मिळविण्यासाठी त्यांचा उपयोग होतो.

तर नवीन Open Series Maps आधुनिक भौगोलिक संदर्भासाठी वापरता येतात.

दोन्ही नकाशांची तुलना केल्यास एखाद्या परिसरातील भौगोलिक बदलांचा अभ्यास करता येऊ शकतो. मात्र तुलना करताना नकाशांचे प्रमाण, Datum, Projection आणि सर्वेक्षणाचा कालखंड लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

8. टोपोशीट वापरताना घ्यावयाची काळजी

1. डाउनलोड केलेल्या नकाशावरील वर्ष आणि नकाशाचे प्रमाण तपासावे.
2. नकाशा पूर्णपणे स्पष्ट आणि वाचनीय आहे का, हे पाहावे.
3. जुन्या नकाशांमध्ये काही ठिकाणांची नावे किंवा गावांची नावे बदललेली असू शकतात.
4. जुन्या नकाशांतील सीमा आणि सध्याच्या अधिकृत सीमांमध्ये फरक असू शकतो.
5. नकाशाचा वापर प्राथमिक संदर्भासाठी करावा.
6. अधिकृत प्रशासकीय किंवा कायदेशीर निर्णयासाठी संबंधित विभागाचे प्रमाणित अभिलेख तपासावेत.
7. GIS मध्ये वापरण्यापूर्वी नकाशाचे Georeferencing, Coordinate System आणि Projection योग्य असल्याची खात्री करावी.

जुन्या नकाशांमधील माहितीचा वापर करताना त्यांचा ऐतिहासिक कालखंड लक्षात घेणे आवश्यक आहे. आजच्या भौगोलिक परिस्थितीशी त्यांची थेट तुलना करताना योग्य पडताळणी करावी.

9. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न 1 : जुन्या टोपोशीट मोफत डाउनलोड करता येतात का?

उत्तर : Zenodo वरील संबंधित नकाशांच्या उपलब्ध फाईल्स डाउनलोड करता येतात. डाउनलोडची उपलब्धता संबंधित नकाशाच्या फाईलवर अवलंबून असते.

प्रश्न 2 : माझ्या गावाचा टोपोशीट क्रमांक कसा शोधायचा?

उत्तर : Zenodo वरील Index Map उघडून आपल्या गावाचे भौगोलिक स्थान शोधावे आणि त्यासंबंधित नकाशा क्रमांक नोंदवावा.

प्रश्न 3 : 1926 मधील नकाशे उपलब्ध आहेत का?

उत्तर : होय. या संग्रहामध्ये 1925, 1926, 1927 आणि त्यानंतरच्या अनेक वर्षांतील नकाशे उपलब्ध आहेत.

प्रश्न 4 : वन विभागाच्या कामकाजासाठी या नकाशांचा उपयोग होतो का?

उत्तर : होय. वनक्षेत्रातील जुनी भौगोलिक परिस्थिती, जलस्रोत, डोंगररांगा, वस्ती आणि इतर नैसर्गिक घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून त्यांचा उपयोग होऊ शकतो.

प्रश्न 5 : जुन्या टोपोशीटवरून वनजमिनीची अधिकृत सीमा निश्चित करता येते का?

उत्तर : नाही. जुन्या टोपोशीटच्या आधारे प्राथमिक भौगोलिक संदर्भ मिळू शकतो; मात्र वनजमिनीची कायदेशीर सीमा निश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिकृत अधिसूचना, नकाशे व अभिलेख आवश्यक असतात.

प्रश्न 6 : नवीन टोपोशीट कुठे मिळतील?

उत्तर : Survey of India च्या अधिकृत Online Maps Portal वर Open Series Maps आणि इतर भौगोलिक डेटा उपलब्ध आहेत.

निष्कर्ष

जुन्या टोपोशीट म्हणजे आपल्या परिसराच्या ऐतिहासिक भौगोलिक परिस्थितीची महत्त्वाची नोंद आहे. वन विभागासह महसूल, भूमापन, पर्यावरण आणि इतर शासकीय विभागांतील अधिकारी व कर्मचाऱ्यांना या नकाशांचा संदर्भासाठी उपयोग होऊ शकतो.

पूर्वीचे आणि सध्याचे नकाशे एकत्रितपणे अभ्यासल्यास एखाद्या परिसरातील भौगोलिक बदल, नैसर्गिक जलस्रोत, डोंगररांगा, रस्ते आणि वनस्पती आच्छादन यांचा तुलनात्मक अभ्यास करता येतो.

त्यामुळे आपल्या कार्यक्षेत्रातील जुन्या टोपोशीट शोधून त्या डिजिटल स्वरूपात जतन करणे आणि आवश्यकतेनुसार त्यांचा संदर्भ म्हणून वापर करणे उपयुक्त ठरू शकते.

महत्त्वाच्या वेबसाईट लिंक :

1. जुन्या Survey of India टोपोशीट – https://zenodo.org/records/8395733
2. Survey of India अधिकृत Online Maps Portal – https://onlinemaps.surveyofindia.gov.in/
3. Survey of India – https://surveyofindia.gov.in/
4. National Archives of India – https://nationalarchives.nic.in/

टीप : हा लेख माहिती व संदर्भाच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. नकाशांच्या उपलब्धतेमध्ये व फाईलच्या गुणवत्तेमध्ये बदल होऊ शकतो.

माहिती संकलन : श्री. सागर वाकचौरे, वनरक्षक