सर्व्हे नंबर, गट नंबर आणि भूमापन क्रमांक यामधील फरक काय? | संपूर्ण मार्गदर्शक

---

सर्व्हे नंबर, गट नंबर आणि भूमापन क्रमांक यामधील फरक

जमिनीशी संबंधित 7/12 उतारा, फेरफार, मोजणी, नकाशे किंवा इतर महसूल कागदपत्रांमध्ये सर्व्हे नंबर (Survey Number), भूमापन क्रमांक (Bhumapan Number) आणि गट नंबर (Gat Number) या संज्ञा आढळतात.

अनेकांना या तिन्ही संज्ञा एकाच अर्थाच्या वाटतात. प्रत्यक्षात मात्र या वेगवेगळ्या महसूल योजनांमध्ये वापरल्या गेलेल्या दर्शक संज्ञा आहेत. त्यामुळे एखाद्या गावात कोणती योजना लागू आहे यानुसार जमिनीचा अधिकृत क्रमांक बदलू शकतो.

---

थोडक्यात फरक

महसूल योजना	वापरली जाणारी संज्ञा
बंदोबस्त (Settlement)	सर्व्हे नंबर (स.न.)
पुनर्मोजणी (Revenue Survey / Resurvey)	भूमापन क्रमांक (भू.क्र.)
एकत्रीकरण (Consolidation)	गट नंबर (गट नं.)

---

१. बंदोबस्त योजना म्हणजे काय?

बंदोबस्त (Settlement) ही जमीन महसूल निश्चित करणे, जमिनीचे मोजमाप करणे, हद्द निश्चित करणे आणि संबंधित अभिलेख तयार करण्याची प्रक्रिया आहे.

महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिनियम, 1966 मध्ये जमाबंदी व महसूल निश्चितीबाबत तरतुदी करण्यात आलेल्या आहेत. राज्यातील अनेक गावांमध्ये पूर्वी करण्यात आलेल्या बंदोबस्तावर आजही महसूल अभिलेख आधारित आहेत.

बंदोबस्त योजनेची वैशिष्ट्ये

• प्रत्यक्ष जमिनीची मोजणी करण्यात येते.
• क्षेत्रफळ व सीमा निश्चित केल्या जातात.
• महसूल (सारा) निश्चित केला जातो.
• बंदोबस्त नकाशे, आकारबंद व इतर अभिलेख तयार केले जातात.
• बंदोबस्तातील जमिनीच्या दर्शक क्रमांकाला सर्व्हे नंबर म्हणतात.

---

२. पुनर्मोजणी (Revenue Survey / Resurvey) योजना म्हणजे काय?

महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिनियम, 1966 च्या कलम 79 नुसार राज्य शासन आवश्यकतेनुसार महसूल सर्वेक्षण (Revenue Survey) किंवा पुनर्मोजणी करू शकते. तसेच आवश्यक असल्यास नव्याने सर्वेक्षण व महसूल पुनर्निश्चिती करण्याची तरतूद कलम 83 मध्ये आहे.

पुनर्मोजणी योजनेची वैशिष्ट्ये

• प्रत्यक्ष जमिनीची मोजणी केली जाते.
• सविस्तर मोजणी नकाशे (PT Sheet) तयार होतात.
• ग्राम नकाशे तयार केले जातात.
• अनेक ठिकाणी जुन्या नकाशांच्या तुलनेत सुधारित अभिलेख उपलब्ध होतात.
• या योजनेतील जमिनीचा क्रमांक भूमापन क्रमांक (भू.क्र.) म्हणून ओळखला जातो.

---

३. एकत्रीकरण योजना म्हणजे काय?

शेतीच्या जमिनीचे वारसाहक्क, खरेदी-विक्री आणि विभागणीमुळे लहान-लहान तुकडे पडत गेले. शेती अधिक कार्यक्षम करण्यासाठी मुंबई धारण जमिनीचे तुकडे पाडण्यास प्रतिबंध व त्यांचे एकत्रीकरण अधिनियम, 1947 अंतर्गत अनेक भागात एकत्रीकरण योजना राबविण्यात आली.

या प्रक्रियेमध्ये दोन किंवा अधिक सर्व्हे नंबर किंवा भूमापन क्रमांक एकत्र करून नवीन गट क्रमांक देण्यात येऊ शकतो.

---

9(1) आणि 9(2) नकाशे म्हणजे काय?

एकत्रीकरण योजनेत सामान्यतः दोन प्रकारचे नकाशे वापरले जातात.

• 9(1) : एकत्रीकरणपूर्वीची स्थिती.
• 9(2) : एकत्रीकरणानंतरची स्थिती.

या नकाशांमध्ये जुन्या सर्व्हे/भूमापन क्रमांकांच्या बदल्यात नवीन गट क्रमांक दाखविलेले असतात.

---

सर्व्हे नंबर, भूमापन क्रमांक आणि गट नंबर यातील मुख्य फरक

बाब	सर्व्हे नंबर	भूमापन क्रमांक	गट नंबर
योजना	बंदोबस्त	पुनर्मोजणी	एकत्रीकरण
उद्देश	महसूल निश्चिती व नोंद	पुनर्मोजणी	जमिनीचे एकत्रीकरण
दर्शक क्रमांक	सर्व्हे नंबर	भूमापन क्रमांक	गट नंबर
नकाशे	बंदोबस्त नकाशे	PT Sheet, ग्राम नकाशा	9(1), 9(2) नकाशे

---

तुमच्या गावात कोणता क्रमांक लागू आहे?

प्रत्येक गावात एकच प्रकारची योजना असेलच असे नाही.

काही गावांमध्ये आजही बंदोबस्त अभिलेख लागू आहेत, काही ठिकाणी पुनर्मोजणी योजना लागू आहे, तर अनेक गावांमध्ये एकत्रीकरण योजना लागू असल्यामुळे गट क्रमांक वापरला जातो.

त्यामुळे एखाद्या जमिनीचा क्रमांक पाहताना संबंधित गावातील महसूल योजना समजून घेणे आवश्यक आहे.

---

सर्व्हे नंबर, भूमापन क्रमांक आणि गट नंबर या तिन्ही संज्ञा जमिनीची ओळख दर्शवितात; मात्र त्या वेगवेगळ्या महसूल योजनांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे जमिनीची मोजणी, फेरफार, खरेदी-विक्री, न्यायालयीन प्रकरणे किंवा 7/12 उतारा समजून घेताना संबंधित गावात कोणती योजना लागू आहे हे जाणून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

---

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. सर्व्हे नंबर म्हणजे काय?

बंदोबस्त योजनेत जमिनीला दिलेला अधिकृत दर्शक क्रमांक म्हणजे सर्व्हे नंबर.

2. भूमापन क्रमांक म्हणजे काय?

पुनर्मोजणी योजनेत जमिनीला दिलेला क्रमांक म्हणजे भूमापन क्रमांक.

3. गट नंबर कधी तयार होतो?

एकत्रीकरण योजनेनंतर दोन किंवा अधिक जमिनींचे एकत्रीकरण झाल्यास नवीन गट क्रमांक दिला जाऊ शकतो.

4. सर्व्हे नंबर आणि गट नंबर एकच असतात का?

नाही. ते वेगवेगळ्या महसूल योजनांमधील दर्शक क्रमांक आहेत.

5. माझ्या गावात कोणती योजना लागू आहे हे कसे समजेल?

संबंधित भूमी अभिलेख कार्यालय, तलाठी कार्यालय किंवा भू-नकाशा (Bhu Naksha) व महसूल अभिलेखांमधून माहिती मिळू शकते.