वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा अधिनियम, 2022

वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा अधिनियम, 2022

2022 चा अधिनियम क्रमांक 18

[19 डिसेंबर, 2022]

वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 मध्ये पुढील सुधारणा करण्यासाठी अधिनियम.

भारतीय प्रजासत्ताकाच्या त्र्याहत्तराव्या वर्षात संसदेद्वारे पुढीलप्रमाणे अधिनियमित करण्यात येत आहे:

1. संक्षिप्त नाव आणि प्रारंभ

(1) या अधिनियमास वन्यजीव (संरक्षण) दुरुस्ती अधिनियम, 2022 असे म्हणता येईल.

(2) हा अधिनियम केंद्र सरकार राजपत्रातील अधिसूचनेद्वारे निश्चित करील अशा दिनांकापासून लागू होईल.

2. दीर्घ शीर्षकात सुधारणा

वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 (यापुढे ज्याचा उल्लेख "मूळ अधिनियम" असा करण्यात आला आहे) यांच्या दीर्घ शीर्षकामध्ये "वन्य प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती यांचे संरक्षण" या शब्दांऐवजी "वन्यजीवांचे संवर्धन, संरक्षण आणि व्यवस्थापन" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

3. कलम 2 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 2 मध्ये—

(a) खंड (5) मध्ये, "अनुसूची I, अनुसूची II, अनुसूची III किंवा अनुसूची IV" या शब्दांऐवजी "अनुसूची I किंवा अनुसूची II" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(b) खंड (15) मध्ये, "वन्य प्राणी" या शब्दांनंतर "किंवा विनिर्दिष्ट वनस्पती" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

"(16A) 'आक्रमक परकीय प्रजाती' (Invasive Alien Species) म्हणजे अशी प्राणी किंवा वनस्पती प्रजाती जी भारतातील मूळ प्रजाती नाही आणि जिचा परिचय किंवा प्रसार वन्यजीवांना किंवा त्यांच्या अधिवासाला धोका निर्माण करू शकतो किंवा प्रतिकूल परिणाम घडवून आणू शकतो;"

(d) खंड (18A) मध्ये, "अनुसूची I ते V" या शब्दांऐवजी "अनुसूची I, II आणि IV" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(e) खंड (19) मध्ये, "अनुसूची I ते V आणि VI" या शब्दांऐवजी "अनुसूची I, II आणि III" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(f) खंड (24) ऐवजी पुढील खंड समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

"(24) 'व्यक्ती' या शब्दामध्ये कोणतीही फर्म, कंपनी, प्राधिकरण, संघटना किंवा व्यक्तींचा समूह, मग तो निगमित असो किंवा नसो, यांचा समावेश असेल;"

(g) खंड (26) नंतर पुढील खंड समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

"(26A) 'अनुसूची' म्हणजे या अधिनियमास जोडलेली अनुसूची;"

(h) खंड (27) मध्ये, "अनुसूची VI" या शब्दांऐवजी "अनुसूची III" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(i) खंड (34) ऐवजी पुढील खंड समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

"(34) 'उपद्रवी प्राणी' (Vermin) म्हणजे कलम 62 अंतर्गत अधिसूचित केलेला कोणताही वन्य प्राणी;"

(j) खंड (36) मध्ये, "अनुसूची I ते IV" या शब्दांऐवजी "अनुसूची I किंवा अनुसूची II" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(k) खंड (39) ऐवजी पुढील खंड समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

"(39) 'प्राणिसंग्रहालय' (Zoo) म्हणजे स्थिर किंवा फिरते असे कोणतेही आस्थापन, जिथे बंदिस्त प्राणी लोकांना प्रदर्शित करण्यासाठी किंवा त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाबाहेरील संवर्धनासाठी ठेवले जातात. यामध्ये सर्कस तसेच बचाव केंद्रे आणि संवर्धन प्रजनन केंद्रांसारख्या प्रदर्शनाबाहेरील सुविधा यांचाही समावेश असेल; परंतु बंदिस्त प्राण्यांचा परवाधारक व्यापारी ज्या आस्थापनात व्यवसाय करतो, त्याचा यात समावेश होणार नाही."

4. कलम 5A मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 5A मधील उपकलम (1) मध्ये, खंड (d) ऐवजी पुढील खंड समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

"(d) पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल विषयक जबाबदारी असलेले नीती आयोगाचे सदस्य;"

5. नवीन कलम 6A समाविष्ट करणे

मूळ अधिनियमाच्या कलम 6 नंतर पुढील कलम समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

6A. मंडळाची स्थायी समिती

(1) मंडळाला, मंडळाकडून सोपविण्यात येणारे अधिकार वापरण्यासाठी आणि कर्तव्ये पार पाडण्यासाठी स्थायी समिती स्थापन करता येईल.

(2) स्थायी समितीमध्ये उपाध्यक्ष, सदस्य-सचिव आणि मंडळाच्या सदस्यांमधून उपाध्यक्षांकडून नामनिर्देशित केलेले जास्तीत जास्त दहा सदस्य असतील.

(3) मंडळ किंवा उपकलम (1) मध्ये नमूद केलेली त्याची स्थायी समिती, तिला सोपविण्यात आलेली कार्ये योग्य प्रकारे पार पाडण्यासाठी वेळोवेळी आवश्यकतेनुसार समित्या, उपसमित्या किंवा अभ्यास गट स्थापन करू शकेल.

6. कलम 9 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 9 मध्ये, "अनुसूची I, II, III आणि IV" या शब्दांऐवजी "अनुसूची I आणि II" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

7. कलम 11 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 11 मधील उपकलम (1) च्या खंड (b) मध्ये, ", अनुसूची III किंवा अनुसूची IV," हे शब्द व अंक वगळण्यात येतील.

8. कलम 24 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 24 मधील उपकलम (2) च्या खंड (b) मध्ये, "भूमी संपादन अधिनियम, 1894" या शब्दांऐवजी "भूमी संपादन, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापनेमध्ये योग्य भरपाई आणि पारदर्शकतेचा अधिकार अधिनियम, 2013" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

9. कलम 25 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 25 मधील उपकलम (1) मध्ये—

(a) खंड (a) मध्ये, "भूमी संपादन अधिनियम, 1894" या शब्दांऐवजी "भूमी संपादन, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापनेमध्ये योग्य भरपाई आणि पारदर्शकतेचा अधिकार अधिनियम, 2013" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(b) खंड (b) आणि (c) मध्ये, "कलम 9" या शब्दांऐवजी "कलम 21" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(c) खंड (d) मध्ये, "कलम 18" आणि "भाग III" या शब्दांऐवजी अनुक्रमे "कलम 64" आणि "प्रकरण VIII" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(d) खंड (e) मध्ये, "न्यायालय" या शब्दांऐवजी "प्राधिकरण" हा शब्द समाविष्ट करण्यात येईल;

(e) खंड (f) नंतर पुढील स्पष्टीकरण समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

स्पष्टीकरण: खंड (e) मध्ये नमूद केलेले "प्राधिकरण" म्हणजे भूमी संपादन, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापनेमध्ये योग्य भरपाई आणि पारदर्शकतेचा अधिकार अधिनियम, 2013 च्या कलम 51 अंतर्गत स्थापन केलेले भूमी संपादन, पुनर्वसन आणि पुनर्स्थापना प्राधिकरण होय.

10. कलम 28 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 28 मधील उपकलम (1) च्या खंड (b) मध्ये, "छायाचित्रण" या शब्दानंतर "आणि अधिवासामध्ये कोणताही बदल न करता किंवा अधिवासावर अथवा वन्यजीवांवर कोणताही प्रतिकूल परिणाम न घडवता चित्रपट निर्मिती" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

11. कलम 29 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 29 मध्ये—

(a) "मंडळ" या शब्दाऐवजी "राष्ट्रीय मंडळ" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(b) स्पष्टीकरणाऐवजी पुढील स्पष्टीकरण समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

स्पष्टीकरण: या कलमाच्या प्रयोजनासाठी, कलम 33 च्या खंड (d) अंतर्गत परवानगी दिलेले पशुधनाचे चराई करणे किंवा हालचाल करणे, कलम 11 अंतर्गत दिलेल्या परवान्यानुसार वन्य प्राण्यांची शिकार करणे किंवा कलम 12 अंतर्गत दिलेल्या परवान्यातील अटींचे उल्लंघन न करता शिकार करणे, किंवा कलम 24 च्या उपकलम (2) च्या खंड (c) अंतर्गत चालू ठेवण्यास परवानगी दिलेल्या कोणत्याही हक्कांचा वापर करणे, यामध्ये स्थानिक समुदायांचे हक्क निश्चित होईपर्यंत पिण्याच्या आणि घरगुती वापराच्या पाण्याचा प्रामाणिक वापर करणे यांचा समावेश होतो. अशा कोणत्याही कृतीस या कलमांतर्गत प्रतिबंधित कृती मानले जाणार नाही.

12. कलम 33 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 33 मध्ये—

(a) "सर्व अभयारण्यांचे व्यवस्थापन आणि देखभाल करणे" या शब्दांऐवजी पुढील शब्द, कंस आणि अंक समाविष्ट करण्यात येतील—

"केंद्र सरकारने जारी केलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार मंजूर केलेल्या अभयारण्याच्या व्यवस्थापन आराखड्यानुसार सर्व अभयारण्यांचे व्यवस्थापन आणि संरक्षण करणे; आणि अभयारण्य अनुसूचित क्षेत्रात किंवा अनुसूचित जमाती आणि इतर पारंपरिक वननिवासी (वनहक्कांची मान्यता) अधिनियम, 2006 लागू असलेल्या क्षेत्रात येत असल्यास, संबंधित ग्रामसभेशी योग्य सल्लामसलत करून तयार केलेल्या त्या अभयारण्याच्या व्यवस्थापन आराखड्यानुसार व्यवस्थापन आणि संरक्षण करणे;"

(b) खंड (a) मधील परंतुकामध्ये, "व्यावसायिक पर्यटन निवासस्थाने" या शब्दांऐवजी "व्यावसायिक प्रयोजनांसाठीची पर्यटन निवासस्थाने, ज्यामध्ये शासकीय निवासस्थानांचाही समावेश असेल" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

13. कलम 34 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 34 मध्ये, उपकलम (3) नंतर पुढील उपकलम समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

(4) अभयारण्यापासून दहा किलोमीटरच्या आत राहणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीस शस्त्र अधिनियम, 1959 अंतर्गत कोणत्याही परवान्याचे नूतनीकरण मुख्य वन्यजीव संरक्षक किंवा अधिकृत अधिकाऱ्यास पूर्वसूचना दिल्याशिवाय मंजूर केले जाणार नाही.

14. कलम 35 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 35 मध्ये, उपकलम (3) नंतर पुढील उपकलमे समाविष्ट करण्यात येतील, म्हणजेच—

(3A) राज्य सरकारने उपकलम (1) अंतर्गत कोणत्याही क्षेत्रास राष्ट्रीय उद्यान म्हणून घोषित करण्याचा आपला हेतू जाहीर केल्यावर, उपकलम (4) अंतर्गत राष्ट्रीय उद्यान घोषित करणारी अधिसूचना प्रसिद्ध होईपर्यंत, कलम 27 ते 33A (दोन्हींसह) मधील तरतुदी तत्काळ लागू होतील.

(3B) कलम 19 ते 26A [कलम 24 च्या उपकलम (2) मधील खंड (c) वगळून, दोन्हींसह] अंतर्गत प्रभावित व्यक्तींचे हक्क अंतिमरीत्या निश्चित होईपर्यंत, शासनाच्या अभिलेखांनुसार त्यांच्या हक्कांच्या अनुषंगाने प्रभावित व्यक्तींना इंधन, चारा आणि इतर वनउत्पादने उपलब्ध करून देण्यासाठी राज्य सरकार आवश्यक पर्यायी व्यवस्था करील.

15. कलम 36D मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 36D मधील उपकलम (2) मध्ये—

(a) "पाच प्रतिनिधी" या शब्दांऐवजी "किमान पाच प्रतिनिधी" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(b) उपकलम (2) नंतर पुढील उपकलम समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

(2A) कलम 36C च्या उपकलम (1) अंतर्गत खासगी जमिनीवर सामुदायिक राखीव क्षेत्र घोषित केले असल्यास, सामुदायिक राखीव क्षेत्र व्यवस्थापन समितीमध्ये जमिनीचा मालक, ज्या राज्य वन विभागाच्या किंवा वन्यजीव विभागाच्या अधिकारक्षेत्रात ते सामुदायिक राखीव क्षेत्र येते त्या विभागाचा प्रतिनिधी आणि संबंधित पंचायत किंवा आदिवासी समुदायाचा प्रतिनिधी, परिस्थितीनुसार, यांचा समावेश असेल.

16. कलम 38 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 38 मध्ये—

(a) उपांत्य शीर्षकामध्ये, "राष्ट्रीय उद्याने" या शब्दांनंतर "किंवा संवर्धन राखीव क्षेत्रे" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(b) उपकलम (2) नंतर पुढील उपकलम समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

(2A) केंद्र सरकार, कलम 36A च्या उपकलम (1) मध्ये नमूद केलेल्या अटी उपकलम (1) मध्ये संदर्भित कोणत्याही क्षेत्राच्या बाबतीत पूर्ण झाल्याबद्दल समाधानी असल्यास, अधिसूचनेद्वारे त्या क्षेत्रास संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करू शकेल. अशा संवर्धन राखीव क्षेत्रास कलम 36A आणि 36B मधील तरतुदी त्याच प्रकारे लागू होतील, जशा राज्य सरकारने घोषित केलेल्या संवर्धन राखीव क्षेत्रास लागू होतात.

(i) "किंवा राष्ट्रीय उद्यान" या शब्दांनंतर "किंवा संवर्धन राखीव क्षेत्र" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(ii) "उपकलम (1) आणि (2)" या शब्दांऐवजी "उपकलम (1), (2) आणि (2A)" हे शब्द, कंस आणि अंक समाविष्ट करण्यात येतील.

17. कलम 38-I मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 38-I मध्ये—

(a) उपकलम (1) मध्ये, "आणि II" हे शब्द आणि अंक वगळण्यात येतील;

(b) उपकलम (2) मध्ये पुढील परंतुक समाविष्ट करण्यात येईल, म्हणजेच—

परंतु असे की, या उपकलमातील कोणतीही गोष्ट संवर्धन प्रजनन केंद्रास लागू होणार नाही.

18. कलम 38L मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 38L मधील उपकलम (2) च्या खंड (o) मध्ये, "वन महानिरीक्षक किंवा समकक्ष दर्जाचा अधिकारी" या शब्दांऐवजी "वन महानिरीक्षकाच्या दर्जापेक्षा कमी दर्जा नसलेला अधिकारी" हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

19. कलम 38XA समाविष्ट करणे

मूळ अधिनियमाच्या कलम 38X नंतर खालील कलम समाविष्ट करण्यात येईल:

38XA. या प्रकरणातील तरतुदी या अधिनियमांतर्गत व्याघ्र राखीव क्षेत्रामध्ये समाविष्ट आणि घोषित केलेल्या किंवा घोषित करण्याच्या प्रक्रियेत असलेल्या अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्यानांशी संबंधित तरतुदींव्यतिरिक्त असतील आणि त्या तरतुदींना बाधा आणणाऱ्या नसतील.

20. प्रकरण IVC च्या शीर्षकात सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या प्रकरण IVC च्या शीर्षकामध्ये “TIGER AND OTHER ENDANGERED SPECIES” या शब्दांऐवजी “WILD LIFE” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

21. कलम 38Y मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 38Y मध्ये:

(a) शीर्षकातील “Tiger and other Endangered Species” या शब्दांऐवजी “Wild Life” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील;

(b) प्रारंभीच्या भागातील “Tiger and other Endangered Species Crime Control Bureau to be known as the” हे शब्द वगळण्यात येतील;

22. कलम 39 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 39 मधील उपकलम (3) नंतर खालील उपकलमे समाविष्ट करण्यात येतील:

(4) अशी कोणतीही सरकारी मालमत्ता जिवंत प्राणी असल्यास आणि त्याला त्याच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडणे शक्य नसल्यास, राज्य शासनाने त्याची व्यवस्था मान्यताप्राप्त प्राणीसंग्रहालय किंवा बचाव केंद्रामध्ये करण्यात येईल आणि त्याची काळजी घेतली जाईल याची खात्री करावी.

(5) उपकलम (1) आणि (2) मध्ये नमूद केलेल्या कोणत्याही वन्य प्राण्यापासून प्राप्त झालेले प्राणीजन्य वस्तू, ट्रॉफी, कच्ची ट्रॉफी किंवा मांस, केंद्र शासनाने विहित केलेल्या पद्धतीने, राज्य शासन किंवा केंद्र शासन, यथास्थिती, विल्हेवाट लावू शकते.

परंतु असे की, अशा विल्हेवाटीमध्ये कोणतीही व्यावसायिक विक्री किंवा लिलाव समाविष्ट असणार नाही आणि अशा विल्हेवाटीसाठी मालकीचे प्रमाणपत्र जारी केले जाणार नाही.

23. कलम 40 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 40 मध्ये, जेथे जेथे “or Part II of Schedule II” हे शब्द आणि आकडे आले आहेत, ते वगळण्यात येतील.

24. कलम 40A मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 40A मधील उपकलम (1) मध्ये “or Part II of Schedule II” हे शब्द आणि आकडे वगळण्यात येतील.

25. कलम 41 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 41 मधील उपकलम (1) च्या खंड (b) मध्ये “and Part II of Schedule II” हे शब्द आणि आकडे वगळण्यात येतील.

26. नवीन कलम 42A समाविष्ट करणे

मूळ अधिनियमाच्या कलम 42 नंतर खालील कलम समाविष्ट करण्यात येईल:

42A. बंदिवासातील प्राणी, प्राणीजन्य वस्तू इत्यादींचे समर्पण

(1) कोणत्याही बंदिवासातील प्राणी, प्राणीजन्य वस्तू, ट्रॉफी, कच्ची ट्रॉफी, मांस किंवा भारतात आयात केलेले हस्तिदंत अथवा अशा हस्तिदंतापासून तयार केलेली वस्तू याबाबत मालकीचे प्रमाणपत्र असलेली आणि ती वस्तू स्वतःच्या नियंत्रणात, ताब्यात किंवा मालकीत ठेवण्याची इच्छा नसलेली कोणतीही व्यक्ती, मुख्य वन्यजीव रक्षकाला सात कामकाजाच्या दिवसांची नोटीस दिल्यानंतर ती वस्तू त्यांच्याकडे समर्पित करू शकते. अशा समर्पणाच्या तारखेपासून मालकीचे प्रमाणपत्र रद्द झालेले मानले जाईल.

(2) उपकलम (1) अंतर्गत मुख्य वन्यजीव रक्षकाकडे असा प्राणी, वस्तू, ट्रॉफी, मांस किंवा हस्तिदंत समर्पित केल्याबद्दल कोणत्याही व्यक्तीस कोणतीही नुकसानभरपाई देय असणार नाही.

(3) या कलमांतर्गत समर्पित केलेला असा कोणताही प्राणी, वस्तू, ट्रॉफी, मांस किंवा हस्तिदंत राज्य शासनाची मालमत्ता होईल आणि कलम 39 मधील तरतुदी लागू होतील.

27. कलम 43 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 43 मधील उपकलम (2) मध्ये खालील परंतुक समाविष्ट करण्यात येईल:

परंतु असे की, वैध मालकीचे प्रमाणपत्र असलेल्या व्यक्तीद्वारे धार्मिक किंवा इतर कोणत्याही उद्देशासाठी बंदिवासातील हत्तीचे हस्तांतरण किंवा वाहतूक केंद्र शासनाने विहित केलेल्या अटी व शर्तींच्या अधीन असेल.

28. कलम 48 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 48 मधील खंड (b) च्या उपखंड (ii) मध्ये “or Part II of Schedule II” हे शब्द आणि आकडे वगळण्यात येतील.

29. कलम 49A मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 49A मध्ये, ज्या दोन्ही ठिकाणी “or Part II of Schedule II” हे शब्द आणि आकडे आले आहेत, ते वगळण्यात येतील.

30. नवीन प्रकरण VB समाविष्ट करणे

मूळ अधिनियमाच्या प्रकरण VA नंतर खालील प्रकरण समाविष्ट करण्यात येईल:

प्रकरण VB

वन्य प्राणी आणि वनस्पतींच्या संकटग्रस्त प्रजातींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे नियमन – वन्य प्राणी आणि वनस्पतींच्या संकटग्रस्त प्रजातींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावरील अधिवेशनानुसार

49D. व्याख्या

या प्रकरणात, संदर्भानुसार अन्यथा आवश्यक नसेल तर:

(a) “कृत्रिमरीत्या प्रसारित केलेले” (Artificially propagated) म्हणजे समान नियंत्रित परिस्थितीत वाढवलेल्या वनस्पतींच्या सामग्रीपासून नियंत्रित परिस्थितीत वाढवलेल्या वनस्पती.

(b) “बंदिवासात प्रजनन केलेले” (Bred in captivity) म्हणजे बंदिवासात असलेल्या पालकांपासून उत्पन्न झालेले.

(c) “अधिवेशन” (Convention) म्हणजे 3 मार्च 1973 रोजी अमेरिकेतील वॉशिंग्टन डी.सी. येथे स्वाक्षरी केलेले आणि 22 जून 1979 रोजी बॉन येथे सुधारित केलेले, वन्य प्राणी आणि वनस्पतींच्या संकटग्रस्त प्रजातींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावरील अधिवेशन, त्याची परिशिष्टे, निर्णय, ठराव आणि त्याअंतर्गत जारी केलेल्या अधिसूचना तसेच त्यातील सुधारणा, भारतावर बंधनकारक असतील त्या मर्यादेपर्यंत.

(d) “निर्यात” (Export) म्हणजे भारतातून कोणत्याही अन्य देशात नमुन्याची निर्यात.

(e) “आयात” (Import) म्हणजे कोणत्याही अन्य देशातून भारतात नमुन्याची आयात.

(f) “समुद्रातून आणणे” (Introduction from the sea) म्हणजे भारताच्या किंवा अन्य कोणत्याही देशाच्या अधिकारक्षेत्राखाली नसलेल्या सागरी पर्यावरणातून घेतलेल्या कोणत्याही प्रजातीच्या नमुन्यांची भारतात वाहतूक करणे.

(g) “व्यवस्थापन प्राधिकरण” (Management Authority) म्हणजे कलम 49E अंतर्गत नियुक्त केलेले व्यवस्थापन प्राधिकरण.

(h) “सहज ओळखता येणारा भाग किंवा व्युत्पन्न पदार्थ” (Readily recognisable part or derivative) यामध्ये अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्रजातीच्या प्राणी किंवा वनस्पतीचा भाग किंवा व्युत्पन्न पदार्थ असल्याचे सोबतच्या कागदपत्रावरून, पॅकेजिंगवरून, चिन्ह किंवा लेबलवरून अथवा इतर कोणत्याही परिस्थितीवरून दिसून येणाऱ्या कोणत्याही नमुन्याचा समावेश होतो.

(i) “पुनर्निर्यात” (Re-export) म्हणजे यापूर्वी आयात केलेल्या कोणत्याही नमुन्याची निर्यात.

(j) “वैज्ञानिक प्राधिकरण” (Scientific Authority) म्हणजे कलम 49F अंतर्गत नियुक्त केलेले वैज्ञानिक प्राधिकरण.

(k) “अनुसूचित नमुना” (Scheduled specimen) म्हणजे अधिवेशनाच्या परिशिष्ट I, II किंवा III मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या आणि अनुसूची IV मध्ये त्याप्रमाणे समाविष्ट केलेल्या कोणत्याही प्रजातीचा नमुना.

(l) “प्रजाती” (Species) म्हणजे कोणतीही प्रजाती, उपप्रजाती किंवा भौगोलिकदृष्ट्या वेगळी असलेली तिची लोकसंख्या.

49D. व्याख्या (पुढे)

(m) “नमुना” (Specimen) म्हणजे:

(i) कोणताही प्राणी किंवा वनस्पती, जिवंत किंवा मृत असो;

(ii) प्राण्याच्या बाबतीत:

(A) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I आणि II मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातींसाठी, त्यांचा सहज ओळखता येणारा कोणताही भाग किंवा व्युत्पन्न पदार्थ;

(B) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट III मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातींसाठी, त्या प्रजातीच्या संदर्भात अनुसूची IV च्या परिशिष्ट III मध्ये नमूद केलेला त्यांचा सहज ओळखता येणारा कोणताही भाग किंवा व्युत्पन्न पदार्थ;

(iii) वनस्पतीच्या बाबतीत:

(A) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातींसाठी, त्यांचा सहज ओळखता येणारा कोणताही भाग किंवा व्युत्पन्न पदार्थ;

(B) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट II आणि III मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातींसाठी, त्या प्रजातीच्या संदर्भात अनुसूची IV च्या परिशिष्ट II आणि III मध्ये नमूद केलेला त्यांचा सहज ओळखता येणारा कोणताही भाग किंवा व्युत्पन्न पदार्थ;

(n) “व्यापार” (Trade) म्हणजे निर्यात, पुनर्निर्यात, आयात आणि समुद्रातून आणणे.

49E. व्यवस्थापन प्राधिकरणाची नियुक्ती

(1) केंद्र शासन अधिसूचनेद्वारे, या अधिनियमांतर्गत कार्ये पार पाडण्यासाठी आणि अधिकारांचा वापर करण्यासाठी, वन महासंचालक (Additional Director General of Forests) या पदाच्या दर्जापेक्षा कमी दर्जा नसलेल्या अधिकाऱ्याची व्यवस्थापन प्राधिकरण म्हणून नियुक्ती करेल.

(2) व्यवस्थापन प्राधिकरण अधिवेशनानुसार अनुसूचित नमुन्यांच्या व्यापारासाठी परवाने आणि प्रमाणपत्रे जारी करणे, अहवाल सादर करणे आणि अधिवेशनातील तरतुदींची अंमलबजावणी करण्यासाठी आवश्यक असलेली इतर कार्ये पार पाडण्यासाठी जबाबदार असेल.

(3) व्यवस्थापन प्राधिकरण वार्षिक आणि द्वैवार्षिक अहवाल तयार करून केंद्र शासनाला सादर करेल.

(4) या प्रकरणांतर्गत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची कार्ये पार पाडण्यासाठी किंवा अधिकारांचा वापर करण्यासाठी मदत करण्याच्या उद्देशाने, केंद्र शासन आवश्यकतेनुसार अधिकारी आणि कर्मचारी नियुक्त करू शकते. त्यांच्या वेतनासह आणि भत्त्यांसह सेवाशर्ती विहित केल्याप्रमाणे असतील.

(5) व्यवस्थापन प्राधिकरण केंद्र शासनाच्या पूर्वमान्यतेने, या प्रकरणाच्या उद्देशांसाठी आवश्यक वाटतील अशा सहाय्यक वन महानिरीक्षक (Assistant Inspector General of Forests) या पदाच्या दर्जापेक्षा कमी दर्जा नसलेल्या अधिकाऱ्यांना आपली कार्ये किंवा अधिकार सोपवू शकते.

49F. वैज्ञानिक प्राधिकरणाची नियुक्ती

(1) या प्रकरणाच्या उद्देशांसाठी आणि अधिवेशनांतर्गत कार्ये पार पाडण्यासाठी, केंद्र शासन अधिसूचनेद्वारे प्रजातींवर संशोधन करणाऱ्या एक किंवा अधिक संस्थांना वैज्ञानिक प्राधिकरण म्हणून नियुक्त करेल.

(2) नियुक्त वैज्ञानिक प्राधिकरण, व्यवस्थापन प्राधिकरणाने त्याच्याकडे संदर्भित केलेल्या विषयांवर व्यवस्थापन प्राधिकरणाला सल्ला देईल.

(3) वैज्ञानिक प्राधिकरण अनुसूची IV च्या परिशिष्ट II मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्रजातींच्या नमुन्यांसाठी मंजूर केलेल्या निर्यात परवान्यांवर आणि अशा नमुन्यांच्या प्रत्यक्ष निर्यातीवर देखरेख ठेवेल.

(4) वैज्ञानिक प्राधिकरणाचे असे मत झाल्यास की, एखाद्या प्रजातीचे नमुने निर्यात करण्यावर मर्यादा घालणे आवश्यक आहे, जेणेकरून त्या प्रजातीचे तिच्या संपूर्ण भौगोलिक क्षेत्रात अस्तित्व, ती ज्या परिसंस्थांमध्ये आढळते त्यामधील तिच्या भूमिकेशी सुसंगत पातळीवर आणि ती प्रजाती अधिवेशनाच्या परिशिष्ट I मध्ये समाविष्ट होण्यास पात्र ठरू शकणाऱ्या पातळीपेक्षा बऱ्याच वरच्या पातळीवर टिकून राहील, तर वैज्ञानिक प्राधिकरण व्यवस्थापन प्राधिकरणाला त्या प्रजातीच्या नमुन्यांसाठी निर्यात परवाने देण्यावर आवश्यक त्या मर्यादा घालण्यासाठी योग्य उपाययोजना करण्याचा सल्ला देईल.

49G. केंद्र शासनाचे निर्देश

या प्रकरणांतर्गत कर्तव्ये पार पाडताना आणि अधिकारांचा वापर करताना व्यवस्थापन प्राधिकरण आणि वैज्ञानिक प्राधिकरणे केंद्र शासन वेळोवेळी देईल अशा सर्वसाधारण किंवा विशेष निर्देशांच्या अधीन असतील.

49H. अनुसूचित नमुन्यांचा आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि त्यासंबंधी निर्बंध

(1) या प्रकरणात तरतूद केल्याशिवाय कोणतीही व्यक्ती अनुसूचित नमुन्यांचा व्यापार करणार नाही.

(2) अधिवेशनाच्या कलम VII मध्ये असलेल्या सवलतींचा लाभ कोणत्या अटी आणि प्रक्रियेनुसार घेता येईल, हे केंद्र शासन विहित करेल.

(3) अनुसूचित नमुन्यांचा व्यापार करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने अशा अनुसूचित नमुन्याचा तपशील आणि व्यवहाराची माहिती व्यवस्थापन प्राधिकरणाला किंवा त्याने अधिकृत केलेल्या अधिकाऱ्याला विहित केलेल्या पद्धतीने कळवावी.

(4) अनुसूचित नमुन्यांचा व्यापार करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने, केंद्र शासनाने निर्दिष्ट केलेल्या प्रवेश आणि निर्गमन बंदरांवरच, व्यवस्थापन प्राधिकरणाकडे किंवा त्याने अधिकृत केलेल्या अधिकाऱ्याकडे अथवा सीमाशुल्क अधिकाऱ्याकडे नमुना तपासणी व मंजुरीसाठी सादर करावा.

(5) अनुसूचित नमुन्यांच्या व्यापारासाठी परवाना किंवा प्रमाणपत्र मिळविण्यासाठी अर्जाचा नमुना आणि पद्धत, त्यासाठी देय शुल्क, परवाना किंवा प्रमाणपत्र कोणत्या अटींवर मंजूर केले जाईल तसेच असा परवाना किंवा प्रमाणपत्र मंजूर करण्यासाठी किंवा रद्द करण्यासाठी अनुसरण्याची प्रक्रिया, केंद्र शासनाने विहित केल्याप्रमाणे असेल.

49I. अनुसूचित नमुन्यांच्या निर्यातीसाठी अटी

(1) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I किंवा II मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातीच्या कोणत्याही नमुन्याच्या निर्यातीसाठी पूर्वी निर्यात परवाना मंजूर करून घेणे आणि तो सादर करणे आवश्यक असेल.

(2) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट III मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातीच्या कोणत्याही नमुन्याच्या निर्यातीसाठी, ती प्रजाती भारताने अधिवेशनाच्या परिशिष्ट III मध्ये सूचीबद्ध केली असल्यास, पूर्वी निर्यात परवाना मंजूर करून घेणे आणि सादर करणे आवश्यक असेल. इतर प्रकरणांमध्ये उत्पत्ती प्रमाणपत्र (Certificate of Origin) आवश्यक असेल.

(3) खालील अटी पूर्ण झाल्याशिवाय निर्यात परवाना मंजूर केला जाणार नाही:

(a) संबंधित नमुना वन्यजीव आणि वनस्पतींच्या संरक्षणासंबंधी सध्या लागू असलेल्या कोणत्याही कायद्याचे उल्लंघन करून मिळवलेला नाही, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी;

(b) कोणताही जिवंत नमुना अशा प्रकारे तयार करून आणि पाठवला जाईल की, त्यामुळे त्याला इजा होण्याचा, त्याच्या आरोग्यास हानी पोहोचण्याचा किंवा त्याच्याशी क्रूर वर्तन होण्याचा धोका कमीत कमी राहील, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी;

(c) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I किंवा II मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या प्रजातीच्या नमुन्याच्या बाबतीत, त्या नमुन्याची निर्यात केल्याने संबंधित प्रजातीच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण होणार नाही, असा वैज्ञानिक प्राधिकरणाने सल्ला दिलेला असावा;

(d) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या प्रजातीच्या नमुन्यांच्या बाबतीत, गंतव्य देशाच्या सक्षम प्राधिकरणाने आयात परवाना मंजूर केलेला असावा.

49J. अनुसूचित नमुन्यांच्या आयातीसाठी अटी

(1) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातीच्या कोणत्याही नमुन्याच्या आयातीसाठी, पूर्वी आयात परवाना मंजूर करून घेणे आणि सादर करणे आवश्यक असेल. तसेच निर्यात करणाऱ्या देशाकडून निर्यात परवाना किंवा पुनर्निर्यात प्रमाणपत्र आवश्यक असेल.

(2) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या प्रजातीच्या नमुन्यासाठी खालील अटी पूर्ण झाल्याशिवाय आयात परवाना मंजूर केला जाणार नाही:

(a) संबंधित नमुना मुख्यतः व्यावसायिक उद्देशांसाठी वापरला जाणार नाही, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी;

(b) आयात केल्याने संबंधित प्रजातीच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण होणार नाही अशा उद्देशांसाठी आयात केली जात आहे, असा वैज्ञानिक प्राधिकरणाने सल्ला दिलेला असावा;

(c) जिवंत नमुना स्वीकारणारा प्रस्तावित प्राप्तकर्ता त्याला ठेवण्यासाठी आणि त्याची काळजी घेण्यासाठी योग्य सुविधा व व्यवस्था असलेला आहे, याबाबत वैज्ञानिक प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी.

(3) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट II मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातीच्या कोणत्याही नमुन्याच्या आयातीसाठी, निर्यात करणाऱ्या देशाने जारी केलेला निर्यात परवाना किंवा पुनर्निर्यात प्रमाणपत्र पूर्वी सादर करणे आवश्यक असेल.

(4) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट III मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातीच्या कोणत्याही नमुन्याच्या आयातीसाठी खालीलपैकी आवश्यक कागदपत्र पूर्वी सादर करणे आवश्यक असेल:

(a) उत्पत्ती प्रमाणपत्र (Certificate of Origin); किंवा

(b) ज्या देशातून आयात केली जात आहे त्या देशाने संबंधित प्रजाती अधिवेशनाच्या परिशिष्ट III मध्ये समाविष्ट केली असल्यास, निर्यात परवाना; किंवा

(c) पुनर्निर्यात करणाऱ्या देशाने मंजूर केलेले पुनर्निर्यात प्रमाणपत्र.

49K. अनुसूचित नमुन्यांच्या पुनर्निर्यातीसाठी अटी

(1) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I किंवा II मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातीच्या कोणत्याही नमुन्याच्या पुनर्निर्यातीसाठी, पूर्वी पुनर्निर्यात प्रमाणपत्र मंजूर करून घेणे आणि सादर करणे आवश्यक असेल.

(2) खालील अटी पूर्ण झाल्याशिवाय पुनर्निर्यात प्रमाणपत्र मंजूर केले जाणार नाही:

(a) पुनर्निर्यात करावयाचा कोणताही नमुना या प्रकरणातील आणि अधिवेशनातील तरतुदींनुसार आयात करण्यात आला होता, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी;

(c) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या प्रजातीच्या कोणत्याही जिवंत नमुन्याच्या बाबतीत, आयात परवाना मंजूर करण्यात आलेला आहे, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी.

49L. समुद्रातून अनुसूचित नमुने आणण्यासाठी अटी

(1) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I किंवा II मध्ये समाविष्ट असलेल्या प्रजातीचा नमुना समुद्रातून भारतात आणण्यासाठी, पूर्वी समुद्रातून आणण्याचे प्रमाणपत्र (Certificate of Introduction from the Sea) मंजूर करून घेणे आणि सादर करणे आवश्यक असेल.

(2) खालील अटी पूर्ण झाल्याशिवाय समुद्रातून आणण्याचे प्रमाणपत्र मंजूर केले जाणार नाही:

(a) कोणताही नमुना भारतात आणल्याने संबंधित प्रजातीच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण होणार नाही, असा वैज्ञानिक प्राधिकरणाने सल्ला दिलेला असावा;

(b) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या प्रजातीच्या नमुन्याच्या बाबतीत, तो मुख्यतः व्यावसायिक उद्देशांसाठी वापरला जाणार नाही आणि जिवंत नमुन्याचा प्रस्तावित प्राप्तकर्ता त्याला ठेवण्यासाठी व त्याची काळजी घेण्यासाठी योग्य सुविधा व व्यवस्था असलेला आहे, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी;

(c) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट II मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या प्रजातीच्या जिवंत नमुन्याच्या बाबतीत, त्याला अशा प्रकारे हाताळले जाईल की, त्यामुळे त्याला इजा होण्याचा, त्याच्या आरोग्यास हानी पोहोचण्याचा किंवा त्याच्याशी क्रूर वर्तन होण्याचा धोका कमीत कमी राहील, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची खात्री झालेली असावी.

49M. अनुसूचित प्राण्यांच्या जिवंत नमुन्यांचा ताबा, हस्तांतरण आणि प्रजनन

(1) अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीचा जिवंत नमुना ताब्यात असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने, स्वतःच्या ताब्यात असलेल्या अशा नमुन्याचा किंवा नमुन्यांचा तपशील व्यवस्थापन प्राधिकरणाला किंवा अधिकृत अधिकाऱ्याला कळवावा.

परंतु असे की, केंद्र शासन अनुसूची IV मध्ये समाविष्ट असलेल्या कोणत्याही प्राणी प्रजातीच्या एक किंवा अधिक नमुन्यांना, योग्य वाटेल अशा प्रमाणासाठी आणि कालावधीसाठी, अशी घोषणा करण्याच्या आवश्यकतेतून सूट देऊ शकते.

(2) अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीचा जिवंत नमुना वन्यजीव आणि वनस्पतींच्या संरक्षणासंबंधी कोणत्याही कायद्याचे उल्लंघन करून मिळवलेला नाही, याबाबत व्यवस्थापन प्राधिकरणाची किंवा अधिकृत अधिकाऱ्याची खात्री झाल्यास, ते त्या नमुन्याच्या मालकाला तो नमुना स्वतःकडे ठेवण्याची परवानगी देणारे नोंदणी प्रमाणपत्र जारी करू शकतात.

(3) अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीच्या कोणत्याही जिवंत नमुन्याचा कोणत्याही प्रकारे ताबा हस्तांतरित करणाऱ्या व्यक्तीने, त्याचा तपशील व्यवस्थापन प्राधिकरणाला किंवा अधिकृत अधिकाऱ्याला कळवावा.

(4) व्यवस्थापन प्राधिकरण किंवा अधिकृत अधिकारी अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीच्या जिवंत नमुन्यांच्या सर्व हस्तांतरणांची नोंदणी करेल आणि हस्तांतरण घेणाऱ्या व्यक्तीला नोंदणी प्रमाणपत्र जारी करेल.

(5) अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीचा जिवंत नमुना ताब्यात असलेल्या कोणत्याही व्यक्तीच्या ताब्यातील अशा नमुन्याला पिल्ले झाल्यास, त्या व्यक्तीने अशा पिल्लांच्या जन्माची माहिती व्यवस्थापन प्राधिकरणाला किंवा अधिकृत अधिकाऱ्याला कळवावी.

(6) उपकलम (5) अंतर्गत अहवाल प्राप्त झाल्यानंतर, व्यवस्थापन प्राधिकरण किंवा अधिकृत अधिकारी अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीच्या जिवंत नमुन्यापासून जन्मलेल्या पिल्लांची नोंदणी करेल आणि मालकाला नोंदणी प्रमाणपत्र जारी करेल.

(7) अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीचा जिवंत नमुना ताब्यात असलेल्या कोणत्याही व्यक्तीने, असा नमुना मृत झाल्यास त्याची माहिती व्यवस्थापन प्राधिकरणाला किंवा अधिकृत अधिकाऱ्याला कळवावी.

(8) केंद्र शासनाने यासंबंधी केलेल्या नियमांनुसार आणि या कलमाच्या तरतुदींनुसार नसल्यास, कोणतीही व्यक्ती अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्राणी प्रजातीचा कोणताही जिवंत नमुना ताब्यात ठेवणार नाही, हस्तांतरित करणार नाही किंवा त्याचे प्रजनन करणार नाही.

(9) या कलमांतर्गत ताबा, हस्तांतरण, जन्म, मृत्यू आणि त्यांची नोंदणी याबाबत अहवाल देण्याचा नमुना, पद्धत आणि कालावधी केंद्र शासनाने विहित केल्याप्रमाणे असेल.

49N. परिशिष्ट I मधील प्रजातींच्या प्रजननकर्त्यांकडून परवान्यासाठी अर्ज

(1) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या कोणत्याही अनुसूचित नमुन्याचे बंदिवासात प्रजनन किंवा कृत्रिमरीत्या प्रसारण करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने, वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा अधिनियम, 2022 लागू झाल्यापासून नव्वद दिवसांच्या कालावधीत, मुख्य वन्यजीव रक्षकाकडे परवान्यासाठी अर्ज करावा.

(2) उपकलम (1) अंतर्गत मुख्य वन्यजीव रक्षकाकडे करावयाच्या अर्जाचा नमुना आणि पद्धत, देय शुल्क, परवान्याचा नमुना तसेच परवाना मंजूर करण्यासाठी किंवा रद्द करण्यासाठी अनुसरण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने विहित केल्याप्रमाणे असेल.

49O. परिशिष्ट I मधील प्रजातींच्या प्रजननकर्त्यांना परवाना

(1) कलम 49N च्या उपकलम (1) अंतर्गत अर्ज प्राप्त झाल्यानंतर, मुख्य वन्यजीव रक्षक खालील अटी पूर्ण झाल्यास नोंदवहीमध्ये त्या निवेदनाची नोंद करेल आणि अर्जदाराला परवाना मंजूर करेल:

(a) अर्ज विहित नमुन्यात केलेला असावा;

(b) अनुसूची IV च्या परिशिष्ट I मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्रजातींच्या बंदिवासातील प्रजनन किंवा कृत्रिम प्रसारणासंबंधी अधिवेशनातील ठरावांचे पालन केलेले असावे;

(c) अधिनियमातील आणि त्याअंतर्गत केलेल्या नियमांतील तरतुदींचे योग्य प्रकारे पालन केलेले असावे.

(2) अधिवेशनातील तरतुदी किंवा ठराव अथवा या अधिनियमातील आणि त्याअंतर्गत केलेल्या नियमांतील तरतुदींचे पालन केलेले नसल्यास किंवा चुकीची माहिती सादर केलेली असल्यास, मुख्य वन्यजीव रक्षक अर्जदाराला आपले म्हणणे मांडण्याची संधी दिल्यानंतर, परिस्थितीनुसार परवाना नाकारेल किंवा रद्द करेल.

(3) उपकलम (1) अंतर्गत परवाना दोन वर्षांच्या कालावधीसाठी जारी केला जाईल आणि विहित केलेले शुल्क भरल्यानंतर दोन वर्षांनंतर त्याचे नूतनीकरण करता येईल.

(4) उपकलम (2) अंतर्गत मुख्य वन्यजीव रक्षकाने परवाना नाकारल्यामुळे किंवा रद्द केल्यामुळे व्यथित झालेली कोणतीही व्यक्ती, विहित केलेल्या पद्धतीने साठ दिवसांच्या कालावधीत राज्य शासनाकडे अपील दाखल करू शकते.

49P. ओळखचिन्हामध्ये बदल करण्यास मनाई

कोणतीही व्यक्ती अनुसूचित नमुन्यावर किंवा त्याच्या पॅकेजवर लावलेले ओळखचिन्ह बदलणार नाही, विद्रूप करणार नाही, पुसून टाकणार नाही किंवा काढून टाकणार नाही.

49Q. प्रजाती आणि अनुसूचित नमुने शासनाची मालमत्ता असणे

(1) या अधिनियमाच्या किंवा त्याअंतर्गत केलेल्या नियमांच्या कोणत्याही तरतुदीअंतर्गत गुन्हा घडलेली प्रत्येक प्रजाती किंवा अनुसूचित नमुना केंद्र शासनाची मालमत्ता होईल.

सीमाशुल्क अधिनियम, 1962 मधील तरतुदींना बाधा न आणता, कलम 39 मधील तरतुदी, आवश्यक त्या फेरबदलांसह (mutatis mutandis), प्रजाती आणि अनुसूचित नमुन्यांच्या बाबतीत लागू होतील, जशा त्या वन्य प्राणी, बंदिवासातील प्राणी आणि प्राणीजन्य वस्तूंच्या बाबतीत लागू होतात.

(2) या अधिनियमाचे उल्लंघन करून भारतात आयात केल्यामुळे, अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या प्रजातीचा जिवंत नमुना या अधिनियमांतर्गत किंवा सीमाशुल्क अधिनियम, 1962 अंतर्गत किंवा सध्या लागू असलेल्या अन्य कोणत्याही कायद्यांतर्गत जप्त करण्यात आला असल्यास, व्यवस्थापन प्राधिकरण निर्यात करणाऱ्या देशाशी सल्लामसलत केल्यानंतर, त्या देशाच्या खर्चाने तो नमुना त्या देशात परत पाठवेल किंवा तो नमुना निर्यात करणाऱ्या देशात परत पाठवणे शक्य नसल्यास, त्याची व्यवस्था मान्यताप्राप्त प्राणीसंग्रहालय किंवा बचाव केंद्रात करण्यात येईल आणि त्याची काळजी घेतली जाईल याची खात्री करेल.

(3) व्यवस्थापन प्राधिकरण, योग्य वाटल्यास, वरील उद्देशांसाठी वैज्ञानिक प्राधिकरणाशी सल्लामसलत करू शकते.

49R. अनुसूची I किंवा II आणि अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध प्रजातींच्या बाबतीत अधिनियमाच्या तरतुदी लागू होणे

(1) एखादीच प्रजाती अनुसूची I किंवा II आणि अनुसूची IV मध्ये सूचीबद्ध असल्यास, अनुसूची I किंवा II मध्ये सूचीबद्ध केलेल्या अशा प्रजातीला लागू असलेल्या या अधिनियमातील तरतुदी आणि त्याअंतर्गत केलेले नियम लागू होतील.

(2) एखादीच प्रजाती अनुसूची IV मध्येही सूचीबद्ध असल्यास, अनुसूची I किंवा अनुसूची II मध्ये सूचीबद्ध असलेल्या अशा प्रजातीला कलम 49M, 49N किंवा 49O मधील कोणतीही तरतूद लागू होणार नाही.

(3) या प्रकरणातील तरतुदी प्रकरण III, IIIA, IVA, V, VA आणि VIA मधील तरतुदींच्या अधीन असतील आणि त्यामध्ये समाविष्ट असलेल्या कोणत्याही बाबीला बाधा न आणता लागू होतील.

31. कलम 50 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 50 मधील उपकलम (1) मध्ये:

(i) “the Director or any other officer authorised by him in this behalf” या शब्दांनंतर “or the Management Authority or any officer authorised by the Management Authority” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

(ii) “a sub-inspector” या शब्दांनंतर “or any customs officer not below the rank of an inspector or any officer of the coast guard not below the rank of an Assistant Commandant” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

(iii) खंड (a) आणि (c) मध्ये “derivative thereof” या शब्दांनंतर “or scheduled specimen” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

32. कलम 51 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 51 मध्ये:

(a) उपकलम (1) मध्ये:

(i) “twenty-five thousand rupees” या शब्दांऐवजी “one lakh rupees” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

(ii) पहिल्या परंतुकामध्ये:

(A) “or Part II of Schedule II” हे शब्द आणि आकडे वगळण्यात येतील.

(B) “boundaries of a sanctuary or National Park” या शब्दांनंतर “or where the offence relates to a specimen of a species listed on Appendix I of Schedule IV” हे शब्द आणि आकडे समाविष्ट करण्यात येतील.

(C) “ten thousand rupees” या शब्दांऐवजी “twenty-five thousand rupees” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

(iii) दुसऱ्या परंतुकामध्ये “twenty-five thousand rupees” या शब्दांऐवजी “one lakh rupees” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

(b) उपकलम (1A) मध्ये “ten thousand rupees” या शब्दांऐवजी “twenty-five thousand rupees” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

33. कलम 51A मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 51A मध्ये “or Part II of Schedule II” हे शब्द आणि आकडे वगळण्यात येतील.

34. कलम 54 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 54 मधील उपकलम (4) मध्ये “twenty-five thousand rupees” या शब्दांऐवजी “five lakh rupees” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

35. कलम 55 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 55 मधील खंड (ac) नंतर खालील खंड समाविष्ट करण्यात येईल:

“(ad) व्यवस्थापन प्राधिकरण किंवा केंद्र शासनाने या बाबतीत अधिकृत केलेला कोणताही अधिकारी, ज्यामध्ये वन्यजीव गुन्हे नियंत्रण ब्युरोच्या अधिकाऱ्याचाही समावेश असेल; किंवा”.

36. कलम 57 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 57 मध्ये:

(a) ज्या दोन्ही ठिकाणी “captive animal” हे शब्द आले आहेत, त्या दोन्ही ठिकाणी “wild animal, captive animal” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

(b) ज्या दोन्ही ठिकाणी “derivative thereof” हे शब्द आले आहेत, त्या दोन्ही ठिकाणी “or scheduled specimen” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

37. कलम 61 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 61 मध्ये “add” या शब्दाऐवजी “amend any Schedule or add” हे शब्द समाविष्ट करण्यात येतील.

38. कलम 62 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 62 मध्ये:

(a) “other than those specified in Schedule I and Part II of Schedule II” या शब्दांऐवजी “specified in Schedule II” हे शब्द आणि आकडा समाविष्ट करण्यात येतील.

(b) “deemed to have been included in Schedule V” या शब्दांऐवजी “deemed not to be included in Schedule II for such area and for such period as specified in the notification” हे शब्द आणि आकडा समाविष्ट करण्यात येतील.

39. नवीन कलम 62A आणि 62B समाविष्ट करणे

मूळ अधिनियमाच्या कलम 62 नंतर खालील कलमे समाविष्ट करण्यात येतील:

62A. आक्रमक परदेशी प्रजातींच्या आयात इत्यादींचे नियमन किंवा प्रतिबंध

(1) भारतातील वन्यजीव किंवा त्यांच्या अधिवासाला धोका निर्माण करणाऱ्या आक्रमक परदेशी प्रजातींची आयात, व्यापार, ताबा किंवा प्रसार यांचे नियमन करण्यासाठी किंवा त्यावर प्रतिबंध घालण्यासाठी केंद्र शासन अधिसूचनेद्वारे तरतूद करू शकते.

(2) उपकलम (1) अंतर्गत जारी केलेल्या अधिसूचनेमध्ये नमूद केलेल्या प्रजाती जप्त करण्यासाठी आणि त्यांची विल्हेवाट लावण्यासाठी, त्यांचा नाश करण्यासह, केंद्र शासन संचालक किंवा अन्य कोणत्याही अधिकाऱ्याला अधिकृत करू शकते.

62B. निर्देश जारी करण्याचा अधिकार

या अधिनियमातील इतर कोणत्याही तरतुदीमध्ये काहीही अंतर्भूत असले तरी, देशातील वन्यजीवांचे संरक्षण, संवर्धन आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी या अधिनियमातील तरतुदींची प्रभावी अंमलबजावणी करण्याच्या उद्देशाने केंद्र शासन कोणत्याही राज्य शासनाकडून किंवा अशा अन्य कोणत्याही संस्था किंवा यंत्रणेकडून माहिती किंवा अहवाल मागवू शकते अथवा राज्य शासनाला किंवा अशा अन्य कोणत्याही संस्था किंवा यंत्रणेला निर्देश देऊ शकते.

40. कलम 63 मध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या कलम 63 मधील उपकलम (1) मध्ये:

(a) खंड (gvi) नंतर खालील खंड समाविष्ट करण्यात येतील:

“(gvii) कलम 39 च्या उपकलम (5) अंतर्गत सरकारी मालमत्तेची विल्हेवाट लावण्याची पद्धत;

(gviii) कलम 43 च्या उपकलम (2) मधील परंतुकानुसार, वैध मालकीचे प्रमाणपत्र असलेल्या व्यक्तीद्वारे धार्मिक किंवा इतर कोणत्याही उद्देशासाठी बंदिवासातील हत्तीचे हस्तांतरण किंवा वाहतूक करण्याच्या अटी व शर्ती;”.

(b) खंड (j) नंतर खालील खंड समाविष्ट करण्यात येतील:

“(ji) कलम 49E च्या उपकलम (4) अंतर्गत व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांच्या नियुक्तीसाठी सेवाशर्ती, ज्यामध्ये वेतन आणि भत्त्यांचा समावेश असेल;

(jii) कलम 49H च्या उपकलम (2) अंतर्गत अधिवेशनाच्या कलम VII मध्ये दिलेल्या कोणत्याही सवलतीचा लाभ घेण्यासाठीच्या अटी आणि प्रक्रिया;

(jiii) कलम 49H च्या उपकलम (3) नुसार अनुसूचित नमुन्यांचा आणि व्यवहाराचा तपशील कळविण्याची पद्धत;

(jiv) कलम 49H च्या उपकलम (5) अंतर्गत अर्जाचा नमुना आणि पद्धत, देय शुल्क, अटी आणि अनुसरण्याची प्रक्रिया;

(jv) कलम 49M च्या उपकलम (8) आणि (9) मध्ये नमूद केलेल्या बाबी;

(jvi) कलम 49N च्या उपकलम (2) नुसार अर्जाचा नमुना आणि पद्धत, देय शुल्क, परवान्याचा नमुना आणि परवाना मंजूर करण्यासाठी किंवा रद्द करण्यासाठी अनुसरण्याची प्रक्रिया;

(jvii) कलम 49-O च्या उपकलम (3) नुसार परवान्याच्या नूतनीकरणासाठी देय शुल्क आणि उपकलम (4) नुसार अपील दाखल करण्याची पद्धत;

(jviii) प्रकरण VB अंतर्गत आवश्यक असलेल्या अधिवेशनाच्या योग्य अंमलबजावणीसाठी आवश्यक असलेली कोणतीही अन्य बाब;”.

41. अनुसूच्यांमध्ये सुधारणा

मूळ अधिनियमाच्या अनुसूची I, II, III, IV, V आणि VI ऐवजी खालील अनुसूच्या समाविष्ट करण्यात येतील:

टीप :या ब्लॉगमध्ये वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, 1972 मधील सुधारणा 2022 यांची माहिती वाचकांना समजण्यासाठी मराठी भाषेत अनुवादित करून दिली आहे. कायद्याचा अधिकृत अर्थ, अचूक तरतुदी आणि कायदेशीर संदर्भासाठी मूळ अधिनियम व शासनाच्या अधिकृत अधिसूचनांचा संदर्भ घ्यावा. कायदेशीर बाबींमध्ये मूळ इंग्रजी मजकूर ग्राह्य धरावा

MAHARASTRA FOREST DEPARTMENT

वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा अधिनियम, 2022 | मराठी अनुवाद