Forest Compartment Number म्हणजे काय? इतिहास, उपयोग व Scale

Forest Compartment Number म्हणजे काय? वन कक्ष क्रमांकाचा इतिहास, उपयोग आणि महसुली गावाशी संबंध

 प्रस्तावना

वन विभागामध्ये काम करताना Forest Compartment Number (वन कक्ष क्रमांक), Survey Number (सर्वे क्रमांक), महसुली गावाची हद्द आणि वनक्षेत्राचे सीमांकन हे शब्द वारंवार वापरले जातात. मात्र या सर्व संज्ञांचा अर्थ आणि त्यांच्यातील फरक अनेकांना माहिती नसतो.

वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, वनसंरक्षण, गस्त, वनगुन्ह्यांची नोंद आणि वनव्यवस्थापन आराखडा तयार करण्यासाठी Forest Compartment Number महत्त्वाचा असतो. या लेखामध्ये वन कक्ष क्रमांक म्हणजे काय, त्याची सुरुवात कशी झाली, सर्वे नंबर आणि कंपार्टमेंट नंबर यांतील फरक काय आणि एक कंपार्टमेंट दोन महसुली गावांमध्ये असू शकतो का, याची माहिती घेऊया.

 Forest Compartment Number म्हणजे काय?

Forest Compartment Number म्हणजे वन कक्ष क्रमांक. जंगलाच्या व्यवस्थापनासाठी वनक्षेत्राचे ठरावीक सीमा निश्चित करून लहान-लहान स्वतंत्र भागांमध्ये विभाजन केले जाते. या प्रत्येक भागाला विशिष्ट क्रमांक दिला जातो. या क्रमांकाला Forest Compartment Number असे म्हणतात.

वनक्षेत्राचे शास्त्रीय व्यवस्थापन, संरक्षण आणि नियोजन करण्यासाठी ही पद्धत वापरली जाते.

उदाहरणार्थ, एखाद्या राखीव वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन करण्यासाठी त्याचे पुढीलप्रमाणे विभाजन केले जाऊ शकते.

| वन कक्ष क्रमांक   | क्षेत्रफळ  |

| ----------------- | ---------- |

| Compartment No. 1 | 100 हेक्टर |

| Compartment No. 2 | 150 हेक्टर |

| Compartment No. 3 | 120 हेक्टर |

वरील उदाहरण केवळ समजण्यासाठी आहे. प्रत्यक्षात कंपार्टमेंटचे क्षेत्रफळ वनक्षेत्र, भौगोलिक परिस्थिती आणि वनव्यवस्थापन आराखड्यानुसार वेगवेगळे असू शकते.

Forest Compartment Number ची सुरुवात कोणी आणि केव्हा केली?

भारतात आधुनिक वैज्ञानिक वनव्यवस्थापनाचा विकास ब्रिटिश काळात झाला. या काळात जंगलांचे सर्वेक्षण, सीमांकन, नकाशे तयार करणे आणि वनसंपत्तीचे शास्त्रीय व्यवस्थापन करण्यास सुरुवात झाली.

डॉ. डायट्रिच ब्रँडिस (Dr. Dietrich Brandis) यांना भारतातील आधुनिक वैज्ञानिक वनव्यवस्थापनाचे जनक मानले जाते.

1864 मध्ये त्यांची भारताचे पहिले Inspector General of Forests म्हणून नियुक्ती झाली. त्यांनी भारतातील वनव्यवस्थापन अधिक शास्त्रीय आणि नियोजनबद्ध करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

वनक्षेत्रांचे सर्वेक्षण, वनसीमा निश्चित करणे, वनव्यवस्थापन आराखडे तयार करणे आणि वनसंपत्तीचे नियोजन करणे या प्रक्रियांमधून वन कक्ष व्यवस्थापनाची पद्धत विकसित झाली.

मात्र Forest Compartment Number ही पद्धत नेमक्या कोणत्या व्यक्तीने आणि कोणत्या वर्षी प्रथम सुरू केली, याबाबत निश्चित ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे तिच्या सुरुवातीचे अचूक वर्ष सांगता येत नाही.

 सर्वे नंबर आधी की कंपार्टमेंट नंबर?

हा वन विभाग आणि महसूल विभागाच्या कामकाजाशी संबंधित महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

सर्वे नंबर आणि कंपार्टमेंट नंबर या दोन वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पद्धती आहेत.

 महसुली सर्वे नंबर

महसुली सर्वे नंबर हा जमिनीची ओळख, मोजमाप आणि महसुली अभिलेख ठेवण्यासाठी वापरला जातो.

गावातील शेतजमीन, जमीनधारणा, क्षेत्रफळ आणि जमिनीच्या नोंदी व्यवस्थित ठेवण्यासाठी सर्वेक्षण केले जाते. त्यानंतर जमिनीच्या प्रत्येक संबंधित भागाला सर्वे नंबर किंवा गट नंबर दिला जातो.

 वन कक्ष क्रमांक

वन कक्ष क्रमांक हा वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी वापरला जातो.

जंगलाचे संरक्षण, वनसंपत्तीचे नियोजन, गस्त, वनगुन्ह्यांची नोंद आणि Working Plan नुसार वनव्यवस्थापन करण्यासाठी वनक्षेत्राचे कंपार्टमेंटमध्ये विभाजन केले जाते.

ब्रिटिश काळात अनेक भागांमध्ये महसुली जमिनीचे सर्वेक्षण आणि गाव नकाशे तयार करण्याचे काम आधी झाले. त्यानंतर जंगलांचे स्वतंत्र सर्वेक्षण, सीमांकन आणि वैज्ञानिक वनव्यवस्थापन विकसित झाले.

मात्र प्रत्येक वनक्षेत्रात महसुली सर्वेक्षण आधीच झाले होते असे नाही. काही दुर्गम किंवा महसुली सर्वेक्षण न झालेल्या जंगलांचे स्वतंत्र वनसर्वेक्षण करून सीमांकन करण्यात आले.

त्यामुळे सर्व ठिकाणी सर्वे नंबर आधी आणि कंपार्टमेंट नंबर नंतरच दिला गेला, असा सार्वत्रिक नियम सांगता येत नाही.

एका Compartment मध्ये अनेक Survey Numbers असू शकतात का?

• होय. एका वन कक्षामध्ये अनेक सर्वे नंबर किंवा गट नंबर येऊ शकतात.

• याचे कारण म्हणजे सर्वे नंबर आणि कंपार्टमेंट नंबर यांची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी केलेली असते.

• सर्वे नंबर हा जमिनीच्या महसुली ओळखीसाठी असतो, तर कंपार्टमेंट नंबर हा वनव्यवस्थापनासाठी असतो.

• उदाहरणार्थ, एखाद्या वन कक्षामध्ये सर्वे नंबर 10, 11, 12 आणि 13 मधील वनक्षेत्राचा काही भाग समाविष्ट असू शकतो.

• त्यामुळे एक कंपार्टमेंट म्हणजे एकच सर्वे नंबर असे नाही.

तसेच, एका सर्वे नंबरमधील वनक्षेत्राचा काही भाग एका कंपार्टमेंटमध्ये आणि उर्वरित भाग दुसऱ्या कंपार्टमेंटमध्ये असण्याची शक्यता असते. प्रत्यक्ष स्थिती संबंधित नकाशे आणि अधिकृत अभिलेखांवर अवलंबून असते.

एक Compartment Number दोन महसुली गावांमध्ये असू शकतो का?

होय. एका Forest Compartment Number चे क्षेत्र दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक महसुली गावांच्या हद्दीत येऊ शकते.

कारण वन कक्षाची सीमा आणि महसुली गावाची सीमा या स्वतंत्र असतात. वन कक्षाची सीमा वनव्यवस्थापनाच्या दृष्टीने निश्चित केली जाते, तर महसुली गावाची सीमा महसुली अभिलेखांनुसार निश्चित केलेली असते.

 उदाहरण

समजा, वन विभागाच्या नकाशानुसार Compartment No. 25 चे एकूण क्षेत्रफळ 100 हेक्टर आहे.

| महसुली गावाचे नाव | कंपार्टमेंटमधील क्षेत्रफळ |

| ----------------- | ------------------------- |

| गाव अ             | 40 हेक्टर                 |

| गाव ब             | 60 हेक्टर                 |

| एकूण क्षेत्रफळ    | 100 हेक्टर                |

वरील उदाहरणात Compartment No. 25 हा दोन महसुली गावांमध्ये पसरलेला आहे. तरीही त्या संपूर्ण वन कक्षाचा क्रमांक Compartment No. 25 असाच राहतो.

फक्त तो दोन गावांमध्ये येतो म्हणून प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कंपार्टमेंट नंबर देणे आवश्यक नसते.

अशाच प्रकारे एखादा कंपार्टमेंट तीन किंवा त्यापेक्षा अधिक महसुली गावांच्या हद्दीतही असू शकतो.

एका Compartment ची सीमा कशी निश्चित केली जाते?

वन कक्षाची सीमा निश्चित करताना वनक्षेत्राचा नकाशा, भौगोलिक परिस्थिती, नैसर्गिक सीमा, डोंगर, नाले, रस्ते आणि वनव्यवस्थापनाच्या गरजा विचारात घेतल्या जाऊ शकतात.

प्रत्यक्ष वनक्षेत्रात कंपार्टमेंटची सीमा ओळखण्यासाठी सीमा खुणा, दगडी खांब, नकाशे आणि संबंधित वन अभिलेखांचा उपयोग केला जातो.

वन कक्षाची अधिकृत सीमा आणि क्रमांक निश्चित करण्यासाठी संबंधित वन विभागाचा Compartment Map आणि Working Plan यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक असते.

मुंबई प्रांतातील वन नकाशांचे प्रमाण (Scale)

ब्रिटिश काळातील मुंबई प्रांतात (Bombay Presidency) वनक्षेत्रांचे सर्वेक्षण व नकाशे तयार करण्यासाठी वेगवेगळी प्रमाणे वापरली जात होती. त्यापैकी 8 Inches to 1 Mile हे एक महत्त्वाचे प्रमाण होते.

8 Inches to 1 Mile म्हणजे काय?

8 Inches to 1 Mile म्हणजे नकाशावरील 8 इंच अंतर हे प्रत्यक्ष जमिनीवरील 1 मैल अंतर दर्शवते.

1 मैल = 5,280 फूट = 63,360 इंच

त्यामुळे नकाशाचे प्रमाण पुढीलप्रमाणे काढले जाते.

म्हणजेच या नकाशाचे प्रमाण 1:7,920 असे होते.

------------------

Forest Compartment Number हा वनक्षेत्राच्या शास्त्रीय व्यवस्थापनासाठी वापरला जाणारा स्वतंत्र वन कक्ष क्रमांक आहे. Survey Number हा जमिनीच्या महसुली ओळखीसाठी वापरला जातो, तर Compartment Number हा वनव्यवस्थापनासाठी वापरला जातो.

एका कंपार्टमेंटमध्ये अनेक सर्वे नंबर असू शकतात. तसेच एकाच कंपार्टमेंटचे क्षेत्र दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक महसुली गावांच्या हद्दीत येऊ शकते.

त्यामुळे वनक्षेत्राची अचूक ओळख, सीमा आणि क्षेत्रफळ निश्चित करताना केवळ कंपार्टमेंट नंबर किंवा सर्वे नंबरवर अवलंबून न राहता संबंधित अधिकृत नकाशे आणि अभिलेख तपासणे महत्त्वाचे आहे.

--------------------

टीप: हा लेख केवळ माहितीपर आणि ऐतिहासिक अभ्यासाच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे.

----------------------