मुंबई प्रांतातील वन सर्वेक्षणाचा इतिहास आणि नकाशांचे प्रमाण

मुंबई प्रांतातील वन नकाशे व त्यांचे प्रमाण (Forest Survey Maps and Scales of Bombay Presidency)

प्रस्तावना

ब्रिटिश काळात जंगलांचे सर्वेक्षण, वनजमिनींचे सीमांकन आणि वनव्यवस्थापनासाठी नकाशे तयार करण्याची पद्धत विकसित झाली. तत्कालीन मुंबई प्रांतात (Bombay Presidency) वनक्षेत्रांचे सर्वेक्षण करण्यासाठी Survey of India आणि वन विभागामार्फत विविध प्रमाणात नकाशे तयार केले जात होते.

या नकाशांमध्ये वनक्षेत्राच्या सीमा, वनजमिनी, डोंगर, नाले, रस्ते आणि वन कक्षांची (Forest Compartment) माहिती दर्शविली जात असे.

मुंबई प्रांतातील जुन्या वन नकाशांचा अभ्यास करताना 8 Inches to 1 Mile, 4 Inches to 1 Mile आणि 16 Inches to 1 Mile ही प्रमाणे विशेष महत्त्वाची आहेत. 1904–05 च्या Indian Survey Committee च्या अहवालात मुंबई प्रांतात 16 इंच आणि 8 इंच प्रमाणातील नकाशे अधूनमधून तयार केले जात असल्याची नोंद आहे.

या लेखामध्ये या ऐतिहासिक प्रमाणांचा अर्थ, त्यांचे रूपांतर आणि वन नकाशांचा प्रत्यक्ष वापर समजून घेऊया.

मुंबई प्रांतातील वन सर्वेक्षणाचा इतिहास

ब्रिटिश काळात वनक्षेत्रांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन करण्यासाठी जंगलांचे सर्वेक्षण आणि नकाशे तयार करण्याचे काम हाती घेण्यात आले.

मुंबई प्रांतातील वन सर्वेक्षणाचे काम Survey of India आणि वन विभागाच्या सहकार्याने केले जात होते. वनक्षेत्राचा प्रकार, जमिनीची भौगोलिक परिस्थिती आणि सर्वेक्षणाचा उद्देश यानुसार वेगवेगळ्या प्रमाणांचा वापर केला जात असे.

1903–04 च्या Survey of India च्या अहवालात मुंबई प्रांतातील वन सर्वेक्षणाची काही उदाहरणे दिलेली आहेत. त्यामध्ये पुढील ठिकाणांचा उल्लेख आहे.

| क्षेत्र                    | सर्वेक्षणाचे प्रमाण |

| -------------------------- | ------------------- |

| शहापूर तालुका, ठाणे जिल्हा | 8 इंच प्रति मैल     |

| पेठ तालुका, नाशिक जिल्हा   | 8 इंच प्रति मैल     |

| सातारा जिल्हा              | 4 इंच प्रति मैल     |

| खानदेश जिल्हा              | 4 इंच प्रति मैल     |

| माथेरान                    | 16 इंच प्रति मैल    |

या नोंदींवरून तत्कालीन मुंबई प्रांतात सर्व वनक्षेत्रांचे सर्वेक्षण एकाच प्रमाणात केले जात नव्हते, हे स्पष्ट होते.

मौल्यवान सागवान राखीव वनक्षेत्रांसाठी 8 इंच प्रमाणातील तपशीलवार सर्वेक्षण केले जात होते, तर इतर काही भागांसाठी 4 इंच प्रमाण वापरले जात होते. माथेरानचे विशेष सर्वेक्षण 16 इंच प्रति मैल या प्रमाणात करण्यात आले होते.

Forest Map Scale म्हणजे काय?

वन नकाशाचे प्रमाण म्हणजे नकाशावरील अंतर आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील अंतर यांच्यातील गुणोत्तर होय.

जंगलाचे प्रत्यक्ष क्षेत्र खूप मोठे असते. त्यामुळे संपूर्ण जंगल कागदावर लहान आकारात दाखवले जाते.

उदाहरणार्थ, नकाशावर 8 इंच अंतर हे प्रत्यक्ष जंगलातील 1 मैल अंतर दर्शवत असेल, तर त्याला 8 Inches to 1 Mile असे म्हणतात.

याचा अर्थ:

नकाशावरील अंतर = 8 इंच

प्रत्यक्ष जमिनीवरील अंतर = 1 मैल

म्हणजे नकाशावर 8 इंच मोजल्यास प्रत्यक्ष जमिनीवर 1 मैल अंतर होते.

मुंबई प्रांतातील वन नकाशांचे विविध Scale

1904–05 च्या Indian Survey Committee च्या अहवालानुसार, सामान्य वन नकाशांचे प्रमाण 4 इंच प्रति मैल होते. मात्र मुंबई प्रांतात 16 इंच आणि 8 इंच प्रमाणातील नकाशेही अधूनमधून तयार केले जात होते.

या ऐतिहासिक प्रमाणांचे आधुनिक Representative Fraction (RF) मध्ये रूपांतर पुढीलप्रमाणे करता येते.

| जुने प्रमाण         | आधुनिक Scale (RF) |

| ------------------- | ----------------- |

| 16 Inches to 1 Mile | 1:3,960           |

| 8 Inches to 1 Mile  | 1:7,920           |

| 4 Inches to 1 Mile  | 1:15,840          |

| 2 Inches to 1 Mile  | 1:31,680          |

| 1 Inch to 1 Mile    | 1:63,360          |

टीप: या तक्त्यातील 2 इंच आणि 1 इंच प्रमाणांची रूपांतरणे गणिती स्वरूपात दिली आहेत. ती सर्व मुंबई प्रांतातील वन कक्ष नकाशांसाठी वापरली गेली होती, असा अर्थ घेऊ नये.

 Forest Compartment Map (वन कक्ष नकाशा)

Forest Compartment Map म्हणजे वन कक्ष नकाशा होय. वनक्षेत्राची विविध वन कक्षांमध्ये (Compartments) केलेली विभागणी दर्शविणारा हा नकाशा असतो. या नकाशामध्ये प्रत्येक वन कक्षाचा क्रमांक, त्याची भौगोलिक सीमा, क्षेत्रफळ, नैसर्गिक खुणा, नद्या, नाले, डोंगर आणि वनक्षेत्रातील मार्ग दर्शविलेले असतात. वन विभागातील अधिकारी व कर्मचारी या नकाशाचा उपयोग वन कक्षाची सीमा ओळखणे, वनक्षेत्राचे निरीक्षण, गस्त नियोजन, वनसंरक्षण आणि वनव्यवस्थापनासाठी करतात. जुन्या वन नकाशांचा अभ्यास करून पूर्वीच्या सीमांची माहिती मिळविण्यासही हा नकाशा उपयुक्त ठरतो

जुन्या मुंबई प्रांतातील वन नकाशांचा Scale कसा ओळखावा?

जुन्या वन कक्ष नकाशावर Scale शोधण्यासाठी नकाशाच्या खालच्या किंवा बाजूच्या भागात दिलेली मापनाची नोंद तपासावी.

उदाहरणार्थ:

* Scale: 8 Inches to 1 Mile

* Scale: 4 Inches to 1 Mile

* Scale: 16 Inches to 1 Mile

नकाशावर Scale Bar म्हणजे मापन पट्टी दिली असल्यास तिचा वापर करूनही अंतर मोजता येते.

जर नकाशावर Scale ची नोंद नसेल, तर संबंधित Working Plan, मूळ सर्वेक्षण अहवाल किंवा वन विभागातील अधिकृत नकाशा अभिलेख तपासणे आवश्यक आहे.

-------------------

मुंबई प्रांतातील ब्रिटिशकालीन वन सर्वेक्षणामध्ये 4 इंच, 8 इंच आणि 16 इंच प्रति मैल अशा वेगवेगळ्या प्रमाणांचा वापर केला जात होता. 1903–04 च्या सर्वेक्षण अहवालात ठाणे जिल्ह्यातील शहापूर तालुका आणि नाशिक जिल्ह्यातील पेठ तालुका येथे 8 इंच प्रमाणातील सर्वेक्षणाची नोंद आहे. सातारा आणि खानदेश येथे 4 इंच प्रमाण वापरले गेले होते, तर माथेरानचे विशेष सर्वेक्षण 16 इंच प्रमाणात झाले होते.

8 Inches to 1 Mile या प्रमाणाचे आधुनिक रूप 1:7,920 असे असून, नकाशावरील 1 सेंमी अंतर हे प्रत्यक्ष जमिनीवरील 79.2 मीटर अंतर दर्शवते.

वन नकाशाचा Scale समजून घेतल्यास जुन्या वन अभिलेखांचा अभ्यास करणे, कंपार्टमेंटची सीमा समजून घेणे आणि नकाशावरील अंतराचे प्रत्यक्ष जमिनीवरील अंतरात रूपांतर करणे सोपे होते.

------------------

टीप: हा लेख केवळ माहितीपर आणि ऐतिहासिक अभ्यासाच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे.

---------------------