राज्य योजना व केंद्र पुरस्कृत योजनाचे प्रस्ताव सादर करताना घ्यावयाची काळजी – वन विभागाचे महत्त्वाचे निर्देश (सविस्तर मार्गदर्शक)
प्रस्तावना
वन विभागामार्फत राज्य व केंद्र शासनाच्या विविध योजनांअंतर्गत रस्ते, संरक्षण कुटी, सिमेंट नाला बांध, पाणवठे, पर्यटन सुविधा, वन्यजीव संवर्धन, अधिवास विकास, कार्यालयीन इमारती तसेच इतर विकासकामांचे प्रस्ताव नियमितपणे तयार करून वरिष्ठ कार्यालयाकडे मंजुरीसाठी पाठविले जातात. परंतु अनेक वेळा प्रस्ताव अपूर्ण माहिती, आवश्यक कागदपत्रांचा अभाव किंवा लागू असलेल्या नियमांचे पालन न केल्यामुळे परत पाठविले जातात. परिणामी मंजुरी प्रक्रियेत विलंब होतो आणि विकासकामांवर त्याचा परिणाम होतो.
याच पार्श्वभूमीवर वन विभागाने क्षेत्रीय कार्यालयांना प्रस्ताव तयार करताना काही महत्त्वाच्या बाबींचे पालन करण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. या सूचनांचे पालन केल्यास प्रस्तावाची गुणवत्ता सुधारते, मंजुरीची प्रक्रिया जलद होते आणि शासनाच्या निधीचा प्रभावी वापर करता येतो.
1. प्रस्तावातील जागेचे अचूक स्वरूप नमूद करा
प्रस्ताव तयार करताना सर्वप्रथम संबंधित काम कोणत्या क्षेत्रात आहे हे स्पष्टपणे नमूद करणे आवश्यक आहे.
उदाहरणार्थ –
- अभयारण्य
- राष्ट्रीय उद्यान
- व्याघ्र प्रकल्प
- राखीव वन
- संरक्षित वन
- वनक्षेत्राबाहेरील क्षेत्र
- पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र (Eco Sensitive Zone)
यामुळे संबंधित कायदे, नियम आणि मंजुरी प्रक्रिया निश्चित करण्यास मदत होते.
2. वनक्षेत्राचा प्रकार स्पष्ट असावा
प्रस्तावामध्ये संबंधित जमीन कोणत्या प्रकारच्या वनक्षेत्रात मोडते याचा स्पष्ट उल्लेख असणे आवश्यक आहे.
उदा.
- राखीव वन
- संरक्षित वन
- महसूल वन
- वनक्षेत्र
- खाजगी वन
- वनसदृश क्षेत्र
ही माहिती चुकीची असल्यास प्रस्ताव परत येण्याची शक्यता वाढते.
3. Working Plan किंवा Management Plan ची पडताळणी करा
वन विभागातील बहुतांश विकासकामे मंजूर Working Plan किंवा Management Plan नुसार केली जातात.
म्हणून प्रस्ताव तयार करण्यापूर्वी संबंधित काम या आराखड्यात समाविष्ट आहे का याची खात्री करावी.
तसेच खालील आराखड्यांचा संदर्भ आवश्यकतेनुसार द्यावा.
- Working Plan
- Management Plan
- Tiger Conservation Plan
- Working Scheme
- Management Prescription
जर प्रस्तावातील काम संबंधित आराखड्यात नमूद असेल तर त्याचा स्पष्ट उल्लेख प्रस्तावात करणे आवश्यक आहे.
4. संबंधित कायद्यांचे पालन करणे बंधनकारक
वन विभागातील कोणतेही काम विविध कायद्यांच्या अधीन असते. त्यामुळे प्रस्ताव तयार करताना लागू असलेल्या सर्व कायद्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
यामध्ये प्रमुख कायदे खालीलप्रमाणे आहेत.
- भारतीय वन अधिनियम, 1927
- वन (संवर्धन) अधिनियम, 1980
- वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972
- जैवविविधता अधिनियम, 2002
- पर्यावरण संरक्षण अधिनियम, 1986
याशिवाय शासन निर्णय, परिपत्रके आणि विभागीय मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
5. वन्यजीव संवर्धनाला बाधा होणार नाही याची खात्री करा
अभयारण्य, राष्ट्रीय उद्यान किंवा व्याघ्र प्रकल्पातील कोणतेही विकासकाम करताना वन्यजीवांच्या अधिवासावर विपरीत परिणाम होणार नाही याची दक्षता घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
कामामुळे प्राण्यांच्या स्थलांतर मार्ग, पाणवठे किंवा नैसर्गिक अधिवास बाधित होणार नाहीत याची खात्री प्रस्तावामध्ये नमूद करावी.
6. Eco Sensitive Zone मधील नियमांचे पालन
जर प्रस्तावित काम पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्रामध्ये (Eco Sensitive Zone) esz येत असेल तर संबंधित अधिसूचना आणि Zonal Master Plan चे पालन करणे बंधनकारक आहे.
अशा कामांसाठी अतिरिक्त परवानग्या लागू शकतात.
7. शासनाच्या परिपत्रकांचे पालन करा
राज्य शासनाने प्रत्येक योजनेसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना जारी केलेल्या असतात.
त्यामध्ये पात्र कामे, खर्चाची मर्यादा, तांत्रिक निकष, मंजुरी प्रक्रिया यांचा उल्लेख असतो.
प्रस्ताव तयार करताना याच निकषांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
8. अपूर्ण प्रस्ताव पाठवू नयेत
अनेक वेळा फक्त वेळेत प्रस्ताव पाठविण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रांशिवाय प्रस्ताव सादर केला जातो.
अशा प्रस्तावांना मंजुरी मिळण्यास विलंब होतो.
प्रस्तावासोबत खालील कागदपत्रे जोडावीत.
- स्थळ नकाशा
- छायाचित्रे
- अंदाजपत्रक
- सर्वेक्षण माहिती
- आवश्यक प्रमाणपत्रे
- संबंधित मंजुरी
9. आवश्यक परवानग्या आधी घ्या
ज्या कामांसाठी वरिष्ठ अधिकारी किंवा सक्षम प्राधिकरणाची मंजुरी आवश्यक आहे अशा कामांना पूर्वपरवानगी घेऊनच प्रस्ताव तयार करावा.
यामुळे प्रस्ताव नाकारला जाण्याची शक्यता कमी होते.
10. व्यवस्थापन आराखड्यात नसलेली कामे
जर प्रस्तावित काम Working Plan किंवा Management Plan मध्ये नमूद नसेल तर Revised Working Scheme किंवा Revised Prescription तयार करून मंजुरी घेणे आवश्यक असू शकते.
त्याशिवाय अशा कामांचा प्रस्ताव पुढे पाठवू नये.
11. एकत्रित प्रस्ताव तयार करा
एकाच प्रकारची अनेक लहान कामे स्वतंत्रपणे पाठविण्याऐवजी एकत्रित प्रस्ताव तयार करणे अधिक परिणामकारक ठरते.
यामुळे प्रशासकीय वेळ वाचतो आणि मंजुरी प्रक्रिया वेगवान होते.
12. Covering Letter पूर्ण असावे
प्रस्तावासोबत पाठविण्यात येणाऱ्या Covering Letter मध्ये खालील माहिती स्पष्ट असावी.
- कामाचे नाव
- स्थान
- योजनेचे नाव
- अंदाजित खर्च
- आवश्यक मंजुरी
- संलग्न कागदपत्रांची यादी
13. वरिष्ठ स्तरावर तपासणी करा
प्रस्ताव वरिष्ठ कार्यालयाकडे पाठविण्यापूर्वी सर्व माहिती, कागदपत्रे आणि कायदेशीर बाबींची तपासणी करावी.
यामुळे प्रस्ताव वारंवार परत येण्याचे प्रमाण कमी होते.
राज्य योजना व केंद्र पुरस्कृत योजनाचे प्रस्ताव तयार करताना आवश्यक चेकलिस्ट
✔ कामाचे अचूक स्थान नमूद केले आहे.
✔ वनक्षेत्राचा प्रकार स्पष्ट आहे.
✔ Working Plan चा संदर्भ दिला आहे.
✔ सर्व कायद्यांचे पालन केले आहे.
✔ आवश्यक नकाशे जोडले आहेत.
✔ अंदाजपत्रक जोडले आहे.
✔ आवश्यक मंजुरी घेतली आहे.
✔ Covering Letter पूर्ण आहे.
✔ वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी तपासणी केली आहे.
वन विभागामध्ये प्रस्ताव तयार करणे ही केवळ प्रशासकीय प्रक्रिया नसून ती कायदेशीर, तांत्रिक आणि पर्यावरणीय जबाबदारी आहे. प्रस्तावातील प्रत्येक बाब स्पष्ट, नियमबद्ध आणि पुराव्यांसह मांडल्यास मंजुरीची प्रक्रिया जलद होते. तसेच शासनाच्या निधीचा योग्य वापर होऊन वनसंवर्धन, वन्यजीव संरक्षण आणि विकासकामे अधिक प्रभावीपणे राबविता येतात. त्यामुळे प्रत्येक क्षेत्रीय अधिकारी, वनपरिक्षेत्र अधिकारी, सहाय्यक वनसंरक्षक आणि संबंधित कर्मचाऱ्यांनी प्रस्ताव सादर करताना विभागाने दिलेल्या मार्गदर्शक सूचनांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.
FAQ
1. राज्य योजना व केंद्र पुरस्कृत योजनाचे प्रस्ताव परत का येतात?
2. Working Plan चा संदर्भ देणे आवश्यक आहे का?
3. Eco Sensitive Zone मध्ये अतिरिक्त नियम लागू होतात का?
- प्रस्ताव सादर करताना घ्यावयाची काळजी
- Forest Proposal Guidelines
- वन विभाग प्रस्ताव
- Working Plan Forest
- Management Plan Forest
- Eco Sensitive Zone Rules
- Forest Department Maharashtra
- वन विभाग मार्गदर्शक सूचना
- वन विभाग प्रस्ताव प्रक्रिया
- Forest Development Proposal
0 Comments