Human–Wildlife Conflict ‘Natural Disaster’ मानण्याचा मार्ग मोकळा; Tiger Reserve व्यवस्थापनासाठी NTCA ला कडक राष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करण्याचे आदेश

Human–Wildlife Conflict ला ‘Natural Disaster’ चा दर्जा; Tiger Reserve व्यवस्थापनासाठी कडक मार्गदर्शक तत्त्वे बनवण्याचे NTCA ला सुप्रीम कोर्टाचे निर्देश

Human–Wildlife Conflict ला Natural Disaster मानण्याचा मार्ग मोकळा

मानव–वन्यजीव संघर्ष देशभरात मोठ्या प्रमाणात वाढत असून, त्यातून अनेकदा मानवी जीवितहानी, पिकांचे नुकसान आणि जनावरांचा मृत्यू होत असतो. या गंभीर परिस्थितीकडे लक्ष देत सर्वोच्च न्यायालयाने या संघर्षाला ‘Natural Disaster’ चा दर्जा देण्याचा विचार सर्व राज्यांनी सक्रियपणे करावा असे निर्देश दिले. काही राज्यांनी, विशेषतः उत्तर प्रदेशने, आधीच अशी अधिसूचना जाहीर केली आहे. न्यायालयाने स्पष्ट सांगितले की संघर्षात मृत्यू झाल्यास Rs. 10 लाखांची भरपाई अनिवार्य आहे आणि सर्व राज्यांनी ही रक्कम देणे बंधनकारक आहे. ही रक्कम MoEF&CC च्या CSS–IWDH योजनेनुसार निश्चित करण्यात आली आहे.

---

भरपाई प्रक्रिया जलद, सुलभ व सर्वसमावेशक करण्याचे आदेश

Expert Committee च्या शिफारसी मान्य करताना न्यायालयाने राज्यांनी भरपाई प्रणाली सोपी, सुलभ आणि वेळेत पूर्ण करणारी ठेवावी असे स्पष्ट निर्देश दिले. पिकांचे नुकसान, जनावरांचा मृत्यू, मानवांची जखम किंवा जीवितहानी—या सर्वांना समान महत्त्व देणे आवश्यक आहे. यासाठी वन, महसूल, पोलिस, आपत्ती व्यवस्थापन आणि पंचायत राज विभागांमध्ये तातडीचा समन्वय सुनिश्चित करण्याचे आदेश दिले. संघर्षग्रस्त गावांमध्ये प्रशासन वेळेत पोहोचत नाही आणि कोण जबाबदार यावर संभ्रम असतो, हेही न्यायालयाने नोंदवले.

---

Tiger Reserve व्यवस्थापनासाठी राष्ट्रीय स्तरावरील 50 सुधारणा

सर्वोच्च न्यायालयाने टायगर रिझर्व्हच्या संरक्षणासाठी 50.1 ते 50.7 अंतर्गत विस्तृत सुधारणा स्वीकारून कडक राष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वे लागू करण्याची आवश्यकता अधोरेखित केली. या शिफारसी Expert Committee, CEC आणि NTCA यांच्या अहवालांवर आधारित आहेत. खाली या सुधारणा संक्षेपात देत आहोत.

---

कोर–बफर क्षेत्रांचे सीमांकन व Tiger Conservation Plan अनिवार्य

सर्व राज्यांनी 6 महिन्यांत Tiger Reserves चे कोर आणि बफर क्षेत्रे स्पष्टपणे अधिसूचित करणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. तसेच केवळ काही राज्यांमध्ये TCP अस्तित्वात असल्याने सर्वांना 3 महिन्यांत Tiger Conservation Plan तयार करण्याचे निर्देश दिले आहेत. Steering Committee नसल्यास ती 2 महिन्यांत स्थापन करणे आवश्यक आहे आणि वर्षातून किमान दोन बैठक अनिवार्य आहे. TCP लागू झाला आहे का यावर NTCA कडून नियमित निरीक्षण होणार आहे.

---

पर्यटन नियंत्रण आणि Night Tourism पूर्णपणे बंद

NTCA च्या Tourism Guidelines चे काटेकोर पालन करणे सर्व राज्यांना अनिवार्य केले आहे. Tiger Reserve परिसरात Community-based Tourism ला प्रोत्साहन दिले जाणार असून Night Tourism पूर्णपणे बंद करण्यात आली आहे.

---

TCP नुसार जंगल व्यवस्थापन आणि Corridor संरक्षण

TCP मध्ये नमूद केलेल्या Corridor आणि Buffer क्षेत्रांच्या व्यवस्थापनासाठी राज्यांनी काटेकोर Forest Management करणे आवश्यक आहे. CAMPA निधीचा वापर करून Core भागातील गावांचे Voluntary Relocation बळकट करण्याचेही आदेश देण्यात आले आहेत.

---

कर्मचारी व्यवस्थापन, प्रशिक्षण आणि सुरक्षेसाठी मोठे बदल

स्टाफच्या कमतरतेमुळे टायगर रिझर्व्हच्या व्यवस्थापनावर गंभीर परिणाम होतात. यावर उपाय म्हणून MoEF&CC आणि CEC यांनी 1 वर्षात मनुष्यबळ मूल्यांकनासाठी Special Cell स्थापन करणे आवश्यक आहे. त्यानंतर राज्यांनी सर्व रिक्त पदे तातडीने भरणे गरजेचे आहे. Outsourcing वर बंदी, Field Director पद रिक्त न ठेवणे, महिलांसाठी स्वतंत्र सुविधा, Frontline Staff साठी निवास आणि सुरक्षा उन्नतीकरण, मोफत उपचार आणि विमा कवच, Ayushman Bharat योजना, आणि Para–Military प्रमाणे शौर्यपदक व भत्त्यांची व्यवस्था—हे सर्व मुद्दे न्यायालयाने अनिवार्य केले आहेत

---

निधी आणि बजेट व्यवस्थापनासाठी नवीन फ्रेमवर्क

संवर्धन कार्यात निधी उशीर हा मोठा प्रश्न असल्याने MoEF&CC, NTCA आणि CEC यांनी 6 महिन्यांत Funding Policy Framework आणि Grants Assessment साठी SOP तयार करणे आवश्यक आहे.

---

Green Infrastructure विकासासाठी नवीन नियम

Tiger Corridors, Protected Areas, ESZ यांची माहिती Gati Shakti Portal वर अपलोड करण्याचे आदेश देण्यात आले. Infrastructure प्रकल्पांमध्ये “Avoidance Principle” ला सर्वोच्च प्राधान्य देणे, NTCA/WII च्या दिशानिर्देशांचे पालन करणे, आणि वाघांच्या अधिवासातून जाणाऱ्या Transmission Lines underground किंवा insulated स्वरूपात टाकणे अशा उपायांना मंजुरी देण्यात आली.

---

धार्मिक पर्यटनावर नियंत्रणासाठी विशेष मार्गदर्शक तत्त्वे

काही Tiger Reserves च्या Core Area मध्ये धार्मिक स्थळे असल्याने मोठ्या गर्दीमुळे वन्यजीवांवर परिणाम होतो. Sariska Tiger Reserve च्या नियमन पद्धतीचा आदर्श घेऊन अशा सर्व रिझर्व्हमध्ये भक्तांच्या हालचालीसाठी विशेष नियम लागू करण्याचे निर्देश देण्यात आले.

---

न्यायालयाचा अंतिम आदेश

सर्व राज्यांनी आणि केंद्राने 6 महिन्यांत आवश्यक नियम, अधिसूचना आणि परिपत्रके जाहीर करावीत. 50.1 ते 50.7 मधील सर्व national-level सुधारणा सर्व Tiger Reserves ला लागू असतील. विशेष परिस्थितीत लहान बदल फक्त NTCA आणि WII च्या सल्ल्यानुसारच परवानगी आहे.

आदेश येथे डाउनलोड करा