वन्यप्राणी हल्ल्यात पाळीव प्राणी मृत्यू झाल्यास शव जागेवरच ठेवणे बंधनकारक

वन्यप्राणी हल्ल्यात पाळीव प्राणी मृत्यू झाल्यास त्याचे शव जागेवरून न हलवता वन्यप्राणी यांना खाऊ देवून भरपाई प्रक्रिया पूर्ण करण्याबाबत.. मुख्य वन्यजीव रक्षक तथा प्रधान मुख्य वनसंरक्षक (वन्यजीव) महाराष्ट्र राज्य, नागपूर यांचे पत्र दिनांक 02.11.2023

महाराष्ट्र राज्यात गेल्या काही वर्षांमध्ये मानव-वन्यजीव संघर्षाच्या घटना वाढत चालल्या असून त्यामध्ये मनुष्यहानी, शेतपिकांचे नुकसान तसेच पाळीव प्राण्यांच्या मृत्यूच्या अनेक घटना घडत आहेत. अशा सर्व घटनांमध्ये शासनाकडून ठराविक नियमांनुसार नुकसानभरपाई देण्याची तरतूद करण्यात आलेली आहे. दिनांक 23.08.2022 रोजीच्या शासन निर्णयानुसार, वन्यप्राण्यांमुळे पाळीव प्राण्यांचा मृत्यू झाल्यास गाय, म्हैस किंवा बैल यांच्या बाबतीत बाजारभावाच्या 75% किंमतीपर्यंत किंवा ₹70,000/- यापैकी कमी असलेली रक्कम तर मेंढी, बकरी व इतर पशुधनाच्या बाबतीत बाजारभावाच्या 75% किंमतीपर्यंत किंवा ₹15,000/- यापैकी कमी असलेली रक्कम नुकसानभरपाई म्हणून देण्याची तरतूद आहे.

तथापि, वन विभागाच्या निदर्शनास आले आहे की अनेक वेळा वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यात प्राण्यांचा मृत्यू झाल्यानंतर संबंधित पशुधनाचे शव घटनेच्या ठिकाणावरून हलवून गावात आणले जाते किंवा दुसरीकडे नेले जाते आणि त्यानंतर नुकसानभरपाईची मागणी केली जाते. अशा प्रकारच्या प्रकरणांमध्ये तपास आणि पडताळणी प्रक्रियेत अडचणी निर्माण होतात आणि घटना खरोखरच वन्यप्राण्यांमुळे घडली आहे का याबाबत शंका निर्माण होते.

या पार्श्वभूमीवर मुख्य वन्यजीव रक्षक तथा प्रधान मुख्य वनसंरक्षक (वन्यजीव), महाराष्ट्र राज्य, नागपूर यांनी दिनांक 02.11.2023 रोजी सर्व क्षेत्रीय अधिकाऱ्यांना महत्त्वपूर्ण सूचना दिल्या आहेत. या सूचनेनुसार, वन्यप्राणी हल्ल्यात पाळीव प्राण्याचा मृत्यू झाल्यास त्या पशूचे शव मूळ ठिकाणावरून कोणत्याही परिस्थितीत हलवू नये. मृत प्राण्याचे शव तेथील वन्यप्राण्यांना पूर्णपणे खाऊ द्यावे आणि त्यानंतरच त्या प्रकरणात नुकसानभरपाईच्या मागणीची प्रक्रिया सुरू करावी. शव हलविण्यात आल्यास किंवा ठिकाण बदलल्यास भरपाई मिळण्यास अडथळा निर्माण होऊ शकतो किंवा अर्ज फेटाळला जाऊ शकतो.

या निर्देशामागील उद्देश असा आहे की घटनेच्या ठिकाणाची योग्य तपासणी करता यावी, पुरावे जतन राहावेत आणि वन्यजीवांच्या हालचाली तसेच वर्तनाविषयी वैज्ञानिक माहिती गोळा करता यावी. तसेच, खरोखरच वन्यप्राण्यांमुळे पशुधनाचा मृत्यू झाला आहे का हे निश्चित करता यावे. यामुळे वन विभागाकडून भरपाई प्रक्रिया अधिक पारदर्शक आणि अचूक पद्धतीने पार पडेल.

मुख्य वन्यजीव रक्षकांनी सर्व नियंत्रण अधिकारी व क्षेत्रीय कार्यालयांना निर्देश दिले आहेत की या सूचनांची माहिती आपल्या अधिनस्त क्षेत्रांतील सर्व अधिकारी, कर्मचारी आणि नागरिकांना व्यापक पातळीवर द्यावी. शेतकरी, पशुपालक आणि ग्रामस्थ यांना शव जागेवर ठेवणे आणि वन्यप्राण्यांना खाऊ देणे हे भरपाई मिळवण्यासाठी आवश्यक आहे हे स्पष्टपणे सांगावे. वन्यप्राणी हल्ल्यात पशुधनाचे नुकसान झाल्यास या नियमांचे काटेकोर पालन करणे अत्यावश्यक असून त्याच्याशिवाय नुकसानभरपाईची मागणी ग्राह्य धरली जाणार नाही.

अशा प्रकारे, वन्यप्राणी हल्ल्यात पाळीव प्राणी मृत्यू झाल्यानंतर शव जागेवरच ठेवणे आणि वन्यप्राण्यांना खाऊ देणे हे आता शासनाच्या नियमांनुसार बंधनकारक झाले आहे. या सूचनेमुळे भरपाई प्रक्रियेत पारदर्शकता येईल आणि वन्यजीव व्यवस्थापनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध होईल. त्यामुळे प्रत्येक पशुपालकाने आणि शेतकऱ्याने या नवीन निर्देशांचे काटेकोरपणे पालन करणे अत्यावश्यक आहे.

वन्यप्राणी हल्ल्यात पाळीव प्राणी मृत्यू झाल्यास शव जागेवरच ठेवणे बंधनकारक – भरपाई मिळवण्यासाठी वन विभागाचे नवीन निर्देश

FAQ – वन्यप्राणी हल्ल्यात पाळीव प्राणी मृत्यू भरपाई प्रक्रिया

प्र.१: वन्यप्राणी हल्ल्यात माझ्या पाळीव प्राण्याचा मृत्यू झाल्यास मी काय करावे?

उ. अशा परिस्थितीत सर्वप्रथम शव मूळ ठिकाणावरून हलवू नका आणि तात्काळ जवळच्या वन विभागाला कळवा. शव जागेवरच ठेवून वन्यप्राण्यांना खाऊ द्या. त्यानंतरच नुकसानभरपाईसाठी अर्ज करा.

प्र.२: शव गावात आणल्यास किंवा हलवल्यास भरपाई मिळेल का?

उ. नाही. शव हलवल्यास प्रकरण फेटाळले जाऊ शकते. शासनाच्या 02.11.2023 च्या सूचनेनुसार भरपाई मिळवण्यासाठी शव मूळ ठिकाणीच ठेवणे बंधनकारक आहे.

प्र.३: वन्यप्राणी हल्ल्यात पाळीव प्राण्यांच्या मृत्यूबद्दल किती नुकसानभरपाई मिळते?

उ. शासन निर्णयानुसार गाय, म्हैस, बैल यासाठी बाजारभावाच्या 75% किंमतीपर्यंत किंवा ₹70,000/- (जे कमी असेल तेवढी) आणि मेंढी, बकरी किंवा इतर पशुधनासाठी ₹15,000/- पर्यंत भरपाई मिळते.

प्र.४: शव पूर्णपणे खाल्ले गेले पाहिजे का?

उ. होय. मृत पशूचे शव पूर्णपणे वन्यप्राण्यांना खाऊ द्यावे, त्यानंतरच नुकसानभरपाई प्रक्रियेसाठी अर्ज सादर करता येतो.

प्र.५: ही नवीन भरपाई प्रक्रिया कधीपासून लागू आहे?

उ. मुख्य वन्यजीव रक्षक तथा प्रधान मुख्य वनसंरक्षक (वन्यजीव) महाराष्ट्र राज्य, नागपूर यांच्या 02.11.2023 च्या पत्रानुसार ही प्रक्रिया तात्काळ लागू करण्यात आली आहे आणि सर्वांनी तिचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.

प्र.६: या प्रक्रियेचा उद्देश काय आहे?

उ. घटनेचे ठिकाण तपासता यावे, वन्यप्राण्यांच्या हालचालीची माहिती मिळावी आणि खरोखरच वन्यप्राण्यांमुळे मृत्यू झाला आहे का हे निश्चित करता यावे यासाठी ही प्रक्रिया आवश्यक आहे.

प्र.७: अर्ज कुठे सादर करायचा?

उ. जवळच्या वन विभागाच्या कार्यालयात किंवा उप वनसंरक्षक (वन्यजीव) यांच्या कार्यालयात आवश्यक कागदपत्रांसह अर्ज सादर करावा.

प्र.८: शव जागेवर ठेवले नाही तर काय होईल?

उ. शव हलविल्यास घटनेची पडताळणी शक्य होणार नाही आणि त्यामुळं भरपाईसाठी केलेला अर्ज सरळ फेटाळला जाऊ शकतो.