वन विभागातील अधिकारी व कर्मचारी यांची कर्तव्य

महाराष्ट्र वन विभागातील अधिकारी व कर्मचारी यांची कर्तव्ये | Chief Conservator ते वनरक्षक जबाबदाऱ्या

प्रस्तावना

महाराष्ट्र वन विभागामध्ये विविध स्तरांवरील अधिकारी व कर्मचारी वनांचे संरक्षण, संवर्धन, व्यवस्थापन, वनगुन्हे नियंत्रण, वनीकरण आणि प्रशासकीय कामकाजाची जबाबदारी पार पाडतात. प्रत्येक पदाची स्वतंत्र कर्तव्ये व जबाबदाऱ्या निश्चित करण्यात आलेल्या आहेत. या लेखामध्ये मुख्य वनसंरक्षक ते वनअभियंता या सर्व पदांची कर्तव्ये सविस्तर पाहू.

---

१. मुख्य वनसंरक्षक (प्रादेशिक) यांची कर्तव्ये

1. मुख्य वनसंरक्षक यांच्याकडे त्यांच्या वनवृत्ताचा प्रशासकीय कार्यभार असतो. तसेच त्यांच्या अधिपत्याखालील वनक्षेत्राची जबाबदारी असते.
2. कार्यआयोजना (Working Plan) तयार करणे व सर्व वनकामांवर नियंत्रण ठेवणे.
3. संपूर्ण वनवृत्ताच्या आस्थापनेवर नियंत्रण ठेवणे.
4. वनवृत्तातील खर्च, अग्रिमे, सर्व कामे, करार, विक्री व पुरवठा तसेच कार्यक्षेत्राचे सामान्य वनव्यवस्थापन करणे.

---

२. उपवनसंरक्षक (Deputy Conservator of Forests) यांची कर्तव्ये

1. उपवनसंरक्षक यांच्याकडे त्यांच्या वनविभागाचा प्रशासकीय कार्यभार असतो. विभागीय कार्यालयाचे ते प्रमुख असतात.
2. विभागातील वन व्यवस्थापन, प्रशासन व आस्थापनेवर नियंत्रण ठेवणे.
3. मंजूर आराखड्यानुसार वनांचे समुपयोजन, लागवड व संरक्षण करणे.
4. वनोपज विक्रीचे नियोजन करणे.
5. विभागाला आवश्यक मालाचा पुरवठा करणे.
6. महसूल जमा व खर्चावर नियंत्रण ठेवणे.
7. वनगुन्ह्यांमध्ये मध्यस्थी करणे.

---

३. वनपरिक्षेत्र अधिकारी (Range Forest Officer) यांची कर्तव्ये

1. वनपरिक्षेत्र अधिकारी यांच्याकडे संपूर्ण वनपरिक्षेत्राचा प्रशासकीय कार्यभार असतो.
2. त्यांच्या परिक्षेत्रातील वनांचे संरक्षण व विकासाची जबाबदारी असते.
3. उपवनसंरक्षक व सहाय्यक वनसंरक्षक यांच्या मार्गदर्शनाखाली मंजूर आराखड्यानुसार वनांचे समुपयोजन, लागवड व संरक्षणाची अंमलबजावणी करणे.

---

४. वनपाल (Forester) यांची कर्तव्ये

1. वनपाल यांच्याकडे संपूर्ण परिमंडळाचा प्रशासकीय कार्यभार असतो.
2. वनसंरक्षण, वनगुन्हा अन्वेषण, वनोपज वाहतूक परवाना वितरण, चराई फी वसुली, वनगुन्ह्यांची भरपाई, कुपांतील वृक्षांचे चिन्हांकन इत्यादी कामांची जबाबदारी असते.
3. त्यांच्या अधिपत्याखालील वनरक्षकांना कर्तव्ये, दैनंदिनी, वनहद्द, नियम व अधिनियम याबाबत मार्गदर्शन व स्पष्टीकरण करणे.

---

५. वनरक्षक (Forest Guard) यांची कर्तव्ये

1. आपल्या नियतक्षेत्राचे संरक्षण करणे व नियमित गस्त घालणे.
2. वनहद्दीची दुरुस्ती व परिरक्षण करणे.
3. ग्रामस्थांकडून होणाऱ्या वन अतिक्रमणाबाबत दक्षता बाळगणे.
4. अधिपत्याखालील नियतक्षेत्रात गुरांची अवैध चराई होऊ न देणे.
5. अवैध वृक्षतोड रोखण्यासाठी वारंवार गस्त घालणे.
6. विहित कालावधीत जाळरेषा तयार करणे, उंचावरून आग लागलेल्या ठिकाणांची पाहणी करणे व आवश्यक कार्यवाही करणे.
7. राखीव वनक्षेत्रातील अवैध शिकार व वनतळ्यातील मासेमारीबाबतचा अहवाल वरिष्ठांना सादर करणे.
8. बुडावर शिक्का मारणे.
9. बी पेरणे, बी गोळा करणे, रोपवाटिका तयार करणे, लागवड करणे तसेच वरिष्ठांनी सोपविलेली इतर कामे करणे.
10. ताब्यातील वन विश्रामगृह व परिसर स्वच्छ व नीटनेटका ठेवणे.
11. वनगुन्ह्यांचा शोध घेऊन प्रथम अहवाल (First Report) सादर करणे, गुन्हेगाराचा शोध घेणे व त्यास परिमंडळ अधिकाऱ्याकडे स्वाधीन करणे.

---

६. वनक्षेत्र सर्वेक्षक यांची कर्तव्ये

1. वनक्षेत्राचे सर्वेक्षण व सर्वेक्षण नोंदींची देखभाल करणे. ही जबाबदारी महसूल जिल्हा निरीक्षकाप्रमाणे असते.
2. नकाशा नोंदवही अद्ययावत ठेवणे.
3. वनविभागाचे नकाशे, महसूल विभागाचे नकाशे तसेच नमुना क्रमांक १ मधील राखीव व खाजगी वनांच्या नोंदी महसूल विभागाच्या दप्तराशी प्रमाणित करणे.
4. सीमा व सीमांकन कामाचा कार्यभार मिळाल्यास लागवड क्षेत्र व कुपांचे नकाशे तयार करून त्यांची पडताळणी करणे.

---

७. वनसर्वेक्षक यांची कर्तव्ये

1. कार्यआयोजनेच्या आराखड्यानुसार सीमांकन करणे.
2. उपवनसंरक्षकांच्या निर्देशानुसार इतर सीमांकनाची कामे करणे.
3. कंपार्टमेंट व कुपांचे आरेखन करणे.
4. वनक्षेत्रांचे गणन व मोजमाप करणे.
5. शासन अधिसूचनेनुसार वनीकरण क्षेत्र व निकृष्ट वनक्षेत्राच्या नकाशांमध्ये दुरुस्ती करून नोंदी करणे.
6. प्रभावित वनक्षेत्राचे सर्वेक्षण व सीमांकन करणे तसेच त्यासंदर्भातील पत्रव्यवहाराची इतिहास पुस्तिका अद्ययावत ठेवणे.

---

८. वनअभियंता यांची कर्तव्ये

1. इमारती, रस्ते व इतर अभियांत्रिकी कामांचे आराखडे, अंदाजपत्रके, संरचना व दुरुस्तीची कामे तयार करणे.
2. तांत्रिक वाहतूक व पुरवठा याबाबत मार्गदर्शन करणे.
3. आरागिरणीच्या कामकाजाची तांत्रिक पाहणी करणे.

---

वन विभागातील प्रत्येक अधिकारी व कर्मचारी यांची कर्तव्ये निश्चित असून वनांचे संरक्षण, संवर्धन, व्यवस्थापन आणि वनसंपत्तीचे शाश्वत जतन करण्यासाठी प्रत्येक पदाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. योग्य समन्वय आणि प्रभावी अंमलबजावणीमुळे वन विभागाचे कार्य अधिक सक्षम व परिणामकारक होते.