वनशहीद वनरक्षक सदाशिव नागठाणे : वनवा विझविताना कर्तव्य बजावत दिलेल्या बलिदानाची शौर्यगाथा

वनशहीद वनरक्षक सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे : कर्तव्यनिष्ठा, शौर्य आणि बलिदानाची अमर गाथा

वन आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करताना वन विभागातील अधिकारी आणि कर्मचारी अनेकदा अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत आपले कर्तव्य बजावत असतात. जंगलातील वणवे, वन्यप्राण्यांचा धोका, दुर्गम आणि डोंगराळ भौगोलिक परिस्थिती तसेच वनसंपदेच्या संरक्षणाची जबाबदारी पार पाडताना अनेक वन कर्मचाऱ्यांनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले आहे.

अशाच कर्तव्यनिष्ठ वन कर्मचाऱ्यांपैकी एक म्हणजे वनरक्षक सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे. वनसंपदेचे रक्षण करण्याचे कर्तव्य बजावत असताना वणवा विझविण्याच्या प्रयत्नात ते गंभीररीत्या भाजले आणि त्यानंतर उपचारादरम्यान त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या बलिदानाची स्मृती आजही वन विभागात आदराने जपली जाते.

1. प्राथमिक ओळख व परिचय

पूर्ण नाव : कै. सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे

पद : वनरक्षक

वन विभाग / उपविभाग : पुणे वन विभाग / भोर वन उपविभाग

वनपरिक्षेत्र : भोर वनपरिक्षेत्र

जिल्हा : पुणे

2. वन विभागातील सेवाप्रवेश आणि कर्तव्य

वनरक्षक हे वन विभागातील महत्त्वाचे क्षेत्रीय पद आहे. वनक्षेत्राची गस्त, वनसंपदेचे संरक्षण, वनगुन्ह्यांना प्रतिबंध, वन्यजीवांचे संरक्षण तसेच वनव्यांसारख्या आपत्कालीन परिस्थितीत प्रत्यक्ष कार्यवाही करणे ही वन कर्मचाऱ्यांची महत्त्वाची जबाबदारी असते.

सदाशिव नागठाणे यांनी वन विभागातील आपल्या सेवेत वनसंरक्षणाची जबाबदारी पार पाडली. वनवा लागल्यानंतर तो नियंत्रणात आणण्यासाठी करण्यात आलेल्या प्रयत्नांमध्ये त्यांनी सहभाग घेतला आणि याच कर्तव्यादरम्यान त्यांना प्राणघातक दुखापत झाली.

वनसंपदेचे संरक्षण करताना प्रत्यक्ष जंगलात काम करणाऱ्या वन कर्मचाऱ्यांना किती मोठी जोखीम पत्करावी लागते, याची जाणीव त्यांच्या बलिदानातून होते.

3. सेवाकाळ आणि कर्तव्यनिष्ठा

वनसंरक्षणाचे काम हे कार्यालयीन चौकटीपुरते मर्यादित नसते. वन कर्मचाऱ्यांना प्रत्यक्ष जंगलात जाऊन विविध परिस्थितींमध्ये काम करावे लागते. विशेषतः उन्हाळ्याच्या काळात वनव्याची शक्यता वाढल्यानंतर वन विभागासमोर वनवा नियंत्रणाचे मोठे आव्हान उभे राहते.

अशा परिस्थितीत वनव्याचा धोका पत्करून आग नियंत्रणात आणण्याचे काम करावे लागते.

सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे यांनीही वनवा नियंत्रणाच्या कार्यात सहभागी होत आपले कर्तव्य बजावले. या कार्यादरम्यान घडलेली दुर्घटना त्यांच्या जीवनातील शेवटची आणि वनसेवेसाठी अत्यंत वेदनादायी ठरली.

त्यांच्या कर्तव्यनिष्ठेची आठवण आजही वन विभागातील अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांना प्रेरणा देत राहते.

4. शौर्याची घटना – वनवा विझविताना घडलेली दुर्घटना

28.12.2017 रोजी भोर वन उपविभागातील आपटी गाव परिसरातील वनक्षेत्रात वनवा लागला.

वनवा नियंत्रणात आणण्यासाठी वन विभागाचे अधिकारी आणि कर्मचारी प्रयत्न करीत होते. या वनवा नियंत्रणाच्या कामात वनरक्षक सदाशिव नागठाणे सहभागी झाले होते.

वनवा विझविण्याचे काम सुरू असतानाच ते आगीच्या गंभीर तडाख्यात सापडले. या दुर्घटनेत त्यांच्या शरीरावर सुमारे 70 टक्के भाजलेल्या जखमा झाल्या.

वनव्याच्या आगीमध्ये गंभीररीत्या भाजलेल्या नागठाणे यांना तातडीने वैद्यकीय उपचारासाठी हलविण्यात आले.

वनसंपदेचे संरक्षण करण्यासाठी प्रत्यक्ष आगीशी सामना करताना एका वन कर्मचाऱ्याला आपला जीव धोक्यात घालावा लागतो, याची ही घटना अत्यंत गंभीर जाणीव करून देणारी आहे.

5. अंतिम संघर्ष आणि वीरमरण

वनवा विझविताना गंभीररीत्या भाजल्यानंतर सदाशिव नागठाणे यांच्यावर उपचार सुरू करण्यात आले.

त्यांच्या शरीरावर मोठ्या प्रमाणात भाजलेल्या जखमा झाल्यामुळे त्यांची प्रकृती गंभीर होती. वैद्यकीय उपचार सुरू असतानाही त्यांच्या प्रकृतीत अपेक्षित सुधारणा झाली नाही.

अखेर 03.01.2018 रोजी उपचार सुरू असताना सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे यांचे निधन झाले.

वनसंरक्षणाचे कर्तव्य बजावताना झालेल्या या दुर्घटनेत त्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. त्यांच्या बलिदानामुळे वन विभागातील अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांमध्ये मोठी हानी झाली.

6. वनसंवर्धनातील योगदान

वनरक्षक म्हणून कार्यरत असताना वनसंपदेचे संरक्षण करणे ही सदाशिव नागठाणे यांची प्रमुख जबाबदारी होती.

वनवा नियंत्रणाच्या कामात सहभागी होताना त्यांनी घेतलेली जोखीम त्यांच्या वनसंरक्षणाच्या कर्तव्याशी असलेली बांधिलकी दर्शवते.

वनवा हा जंगलातील जैवविविधता, वन्यजीवांचे अधिवास आणि वनसंपदेसाठी गंभीर धोका असतो. त्यामुळे वनवा नियंत्रणासाठी प्रत्यक्ष जंगलात उतरून काम करणाऱ्या वन कर्मचाऱ्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

सदाशिव नागठाणे यांनी याच वनसंरक्षणाच्या कार्यात आपले प्राण गमावले.

7. शासनाचा सन्मान आणि कुटुंबाला मदत

सदाशिव नागठाणे यांच्या बलिदानाची शासनाने दखल घेतली.

त्यांना मरणोत्तर सुवर्णपदकाने गौरविण्यात आले. त्यांच्या कार्याचा आणि बलिदानाचा हा शासकीय सन्मान त्यांच्या कर्तव्यनिष्ठेची दखल घेणारा ठरला.

त्यांच्या कुटुंबीयांना शासनाकडून आर्थिक मदतही करण्यात आली. मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीतून ₹10 लाखांची मदत देण्यात आली.

तसेच त्यांच्या पत्नी अर्चना सदाशिव नागठाणे यांना वन विभागात लिपिक पदावर नियुक्ती देण्यात आली.

कर्तव्य बजावताना प्राण गमावलेल्या वन कर्मचाऱ्याच्या कुटुंबाच्या पाठीशी शासनाने मदतीचा हात दिला.

8. स्मारक, स्मृती आणि वारसा

सदाशिव नागठाणे यांच्या बलिदानाची स्मृती जपण्यासाठी भोलावडे येथील वन उद्यानात शहीद स्तंभ उभारण्यात आला आहे.

वन हुतात्मा दिनाच्या निमित्ताने या शहीद स्तंभाला अभिवादन करून त्यांच्या बलिदानाचे स्मरण केले जाते.

हा शहीद स्तंभ केवळ एक स्मारक नाही, तर वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी प्राणांची आहुती देणाऱ्या वन कर्मचाऱ्याच्या कर्तव्यनिष्ठेची कायमस्वरूपी आठवण आहे.

आज जंगलाच्या संरक्षणासाठी कार्यरत असलेल्या वन अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांसाठी सदाशिव नागठाणे यांचे बलिदान प्रेरणादायी स्मृती म्हणून जपले जाते.

9. वनशहीदांचा वारसा आणि प्रेरणा

वनसेवेतील काम करताना अनेकदा परिस्थिती काही क्षणांत गंभीर होऊ शकते. वनवा नियंत्रण, वन्यजीव संरक्षण, अवैध वृक्षतोड रोखणे किंवा दुर्गम वनक्षेत्रात गस्त घालणे—प्रत्येक कामात क्षेत्रीय स्तरावरील वन कर्मचाऱ्यांची भूमिका महत्त्वाची असते.

सदाशिव नागठाणे यांचे बलिदान या सेवेत असलेल्या जोखमीची आठवण करून देते.

त्यांनी वनसंपदेचे संरक्षण करण्याचे कर्तव्य बजावताना आपले प्राण गमावले. त्यामुळे त्यांची स्मृती ही केवळ भूतकाळातील एका घटनेपुरती मर्यादित राहत नाही; ती आजच्या आणि भविष्यातील वन कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या कर्तव्याची जाणीव करून देणारा वारसा ठरते.

मात्र सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे यांच्या बलिदानाला अधिकृतपणे “वनशहीद” असा दर्जा मिळालेला नसल्याची खंत वन विभागातील अधिकारी आणि कर्मचारी यांच्या मनात कायम आहे. वनसंपदेचे संरक्षण करताना कर्तव्य बजावत त्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. त्यामुळे त्यांच्या बलिदानाला योग्य ती अधिकृत मान्यता मिळावी, अशी भावना वन परिवारातून व्यक्त होत आहे.

त्यांच्या स्मृतीचे जतन, त्यांच्या बलिदानाची योग्य दखल आणि भावी पिढ्यांपर्यंत त्यांच्या कर्तव्यनिष्ठेची गाथा पोहोचविणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

10. वनशहीद सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे यांना विनम्र अभिवादन

वन आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करताना आपल्या प्राणांची आहुती देणारे वनरक्षक सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे यांचे बलिदान सदैव स्मरणात राहील.

वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी त्यांनी बजावलेले कर्तव्य आणि वनवा नियंत्रणाच्या कार्यात त्यांनी पत्करलेली जोखीम वनसेवेतील त्यागाची आठवण करून देते.

एका वन कर्मचाऱ्याने कर्तव्य बजावताना आपले जीवन अर्पण केले; मात्र त्यांच्या कुटुंबीयांनी त्यांच्या अनुपस्थितीत आयुष्यभराचा त्याग सहन केला. त्यामुळे सदाशिव नागठाणे यांच्या बलिदानाला अभिवादन करताना त्यांच्या कुटुंबीयांच्या त्यागालाही नमन करणे आवश्यक आहे.

वनरक्षक सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे यांचे नाव वनसंरक्षणाच्या कार्याशी जोडलेल्या स्मृतींमध्ये सदैव आदराने घेतले जाईल.

कर्तव्य बजावताना प्राणांची आहुती देणाऱ्या या वीर वन कर्मचाऱ्याला शतशः नमन!

वनरक्षक सदाशिव त्र्यंबकआप्पा नागठाणे यांच्या स्मृतींना विनम्र अभिवादन!

वनशहीद अमर राहोत! 🇮🇳🌳