खाजगी वाहनावर "POLICE" लिहिणे गुन्हा आहे का? कोलकाता उच्च न्यायालयाचा आदेश

खाजगी वाहनावर "POLICE" लिहिणे गुन्हा आहे का? कोलकाता उच्च न्यायालयाचा महत्त्वपूर्ण निर्णय

सरकारी अधिकारी, विशेषतः पोलीस अधिकारी, त्यांच्या खाजगी वाहनांवर "POLICE" किंवा तत्सम ओळख दर्शविणारा मजकूर लिहितात. मात्र, अशा प्रकारे "POLICE" लिहिणे भारतीय दंड संहितेनुसार (IPC) गुन्हा ठरतो का? या प्रश्नाचे महत्त्वपूर्ण उत्तर कोलकाता उच्च न्यायालयाने Sri Sanjib Chakraborty v. Sri Subir Ranjan Chakraborty & Anr. (CRR 322 of 2023, निर्णय दिनांक 04.05.2023) या प्रकरणात दिले आहे.

प्रकरणाची पार्श्वभूमी

या प्रकरणात एका पोलीस निरीक्षकाच्या खाजगी वाहनाच्या पुढील आणि मागील काचेवर "POLICE" असा मजकूर लिहिलेला होता. तक्रारदाराने असा दावा केला की, यामुळे सामान्य नागरिकांमध्ये हे वाहन पोलीस विभागाचे असल्याचा आभास निर्माण होतो आणि त्याद्वारे बेकायदेशीर लाभ मिळू शकतो. या कारणावरून IPC कलम 170, 419, 420, 467, 468 आणि 471 अंतर्गत फौजदारी तक्रार दाखल करण्यात आली होती.

न्यायालयाचे निरीक्षण

कोलकाता उच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की, केवळ खाजगी वाहनावर "POLICE" लिहिल्यामुळे IPC अंतर्गत गुन्हा सिद्ध होत नाही. सरकारी अधिकारी असल्याचे खोटे सोंग धारण करणे, फसवणूक करणे किंवा बनावट कागदपत्रांचा वापर करणे यासाठी आवश्यक कायदेशीर घटक प्रत्यक्षात सिद्ध होणे आवश्यक आहे. केवळ भविष्यात गैरफायदा होऊ शकतो, या शक्यतेच्या आधारावर फौजदारी गुन्हा दाखल करता येत नाही.

मोटार वाहन कायद्याचे उल्लंघन होऊ शकते

न्यायालयाने याचबरोबर महत्त्वाची बाब नमूद केली की, खाजगी वाहनावर अशा प्रकारचा मजकूर प्रदर्शित करणे वाहतूक नियमांचे उल्लंघन ठरू शकते. या प्रकरणात संबंधित अधिकाऱ्यावर मोटार वाहन अधिनियमांतर्गत कारवाई झाली होती आणि त्यांनी ₹600 दंड भरला होता. त्यामुळे अशा प्रकारचे कृत्य पूर्णपणे कायदेशीर आहे, असा निष्कर्ष या निर्णयातून काढता येत नाही.

अंतिम निर्णय

उच्च न्यायालयाने नमूद केले की, या प्रकरणात IPC अंतर्गत कोणत्याही गुन्ह्याचे आवश्यक घटक सिद्ध होत नसल्याने फौजदारी कारवाई सुरू ठेवणे हा न्यायालयीन प्रक्रियेचा दुरुपयोग ठरेल. त्यामुळे संबंधित फौजदारी तक्रार रद्द (Quash) करण्यात आली.

या निर्णयातून काय शिकायला मिळते?

या निर्णयाचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक सरकारी अधिकारी आपल्या खाजगी वाहनावर "POLICE" किंवा इतर सरकारी पदनाम लिहू शकतो. न्यायालयाने फक्त एवढेच स्पष्ट केले आहे की केवळ असा मजकूर लिहिल्यामुळे IPC अंतर्गत गुन्हा होत नाही. मात्र, मोटार वाहन कायदा, वाहतूक नियम किंवा संबंधित विभागीय आदेशांचे उल्लंघन झाल्यास स्वतंत्र प्रशासकीय किंवा कायदेशीर कारवाई होऊ शकते. त्यामुळे सरकारी अधिकारी आणि सर्वसामान्य नागरिकांनी अशा बाबतीत लागू असलेल्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

---

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. खाजगी वाहनावर "POLICE" लिहिणे IPC अंतर्गत गुन्हा आहे का?

कोलकाता उच्च न्यायालयाच्या या निर्णयानुसार, केवळ "POLICE" लिहिल्यामुळे IPC अंतर्गत गुन्हा होत नाही.

2. मग कोणती कारवाई होऊ शकते?

वाहतूक नियम किंवा मोटार वाहन कायद्याचे उल्लंघन झाल्यास दंडात्मक कारवाई होऊ शकते.

3. हा निर्णय संपूर्ण भारतात लागू होतो का?

हा कोलकाता उच्च न्यायालयाचा निर्णय असून, इतर न्यायालये तो संदर्भ म्हणून विचारात घेऊ शकतात. मात्र प्रत्येक प्रकरणातील तथ्ये आणि लागू नियम वेगळे असू शकतात.

संदर्भ:

• Sri Sanjib Chakraborty v. Sri Subir Ranjan Chakraborty & Anr., CRR 322 of 2023, Calcutta High Court, Judgment dated 04.05.2023.