बिबट्या किंवा वाघाचा मृतदेह व अवयवांची विल्हेवाट SOP 2013 | NTCA मार्गदर्शक तत्त्वे – संपूर्ण माहिती
प्रस्तावना
भारतामध्ये वाघ आणि बिबट्या हे वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, 1972 अंतर्गत अनुसूची-I मधील अत्यंत संरक्षित वन्यप्राणी आहेत. या प्राण्यांचा मृत्यू नैसर्गिक कारणांनी, अपघाताने किंवा शिकारीमुळे झाल्यास त्यांच्या मृतदेहातील कातडी, हाडे, नखे, दात आणि इतर अवयवांचा आंतरराष्ट्रीय काळ्या बाजारात मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर होण्याची शक्यता असते.
ही शक्यता लक्षात घेऊन राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (National Tiger Conservation Authority – NTCA) यांनी 18 मार्च 2013 रोजी "Standard Operating Procedure (SOP) for Disposing Tiger/Leopard Carcass/Body Parts" जारी केली. या SOP चा मुख्य उद्देश म्हणजे मृतदेह किंवा जप्त केलेल्या अवयवांची पारदर्शक, कायदेशीर आणि वैज्ञानिक पद्धतीने विल्हेवाट लावणे, जेणेकरून कोणताही अवयव चोरीला जाणार नाही किंवा बेकायदेशीर व्यापारात वापरला जाणार नाही.
SOP म्हणजे काय?
SOP (Standard Operating Procedure) म्हणजे एखादे काम प्रत्येक वेळी एकाच ठराविक पद्धतीने, नियमांनुसार आणि पुराव्यांसह करण्यासाठी तयार केलेली अधिकृत कार्यपद्धती.
या SOP मध्ये खालील बाबी स्पष्ट करण्यात आल्या आहेत.
- मृत वाघ किंवा बिबट्याची विल्हेवाट कशी करावी?
- जप्त केलेल्या कातडी, हाडे किंवा इतर अवयवांचे काय करावे?
- कोणत्या अधिकाऱ्यांची जबाबदारी काय आहे?
- कोणते दस्तऐवज तयार करावेत?
- अंतिम अहवाल कोणाला पाठवायचा?
SOP चा उद्देश
या SOP चे प्रमुख उद्देश पुढीलप्रमाणे आहेत.
- वन्यजीवांच्या अवयवांची चोरी रोखणे.
- अवैध वन्यजीव व्यापारावर नियंत्रण ठेवणे.
- संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक ठेवणे.
- पुरावे सुरक्षित राखणे.
- न्यायालयीन प्रक्रियेसाठी आवश्यक नोंदी उपलब्ध ठेवणे.
- सर्व राज्यांमध्ये एकसमान प्रक्रिया लागू करणे.
SOP कोणत्या क्षेत्रांना लागू आहे?
ही SOP फक्त व्याघ्र प्रकल्पापुरती मर्यादित नसून खालील सर्व क्षेत्रांना लागू आहे.
- व्याघ्र प्रकल्प (Tiger Reserve)
- राष्ट्रीय उद्यान
- वन्यजीव अभयारण्य
- संवर्धन राखीव क्षेत्र
- समुदाय राखीव क्षेत्र
- राखीव वन
- महसुली जमीन
- गाव किंवा शहर परिसर
- इतर कोणतेही क्षेत्र जिथे वाघ किंवा बिबट्याचा मृतदेह आढळतो.
संबंधित अधिकाऱ्यांची जबाबदारी
SOP मध्ये प्रत्येक स्तरावरील जबाबदारी निश्चित करण्यात आली आहे.
1. Tiger Reserve
- Field Director
2. National Park / Wildlife Sanctuary
- Protected Area Manager
3. इतर क्षेत्र
- Wildlife Warden
- Divisional Forest Officer (DFO)
- Deputy Conservator of Forests (DCF)
4. राज्य स्तर
- Chief Wildlife Warden (CWLW)
संपूर्ण प्रक्रियेची अंतिम जबाबदारी संबंधित राज्याच्या मुख्य वन्यजीव संरक्षकावर असते.
वन्यप्राण्यांचा मृतदेह आढळल्यानंतरची प्रक्रिया
1. घटनास्थळ सुरक्षित करणे
मृतदेह आढळल्यानंतर सर्वप्रथम परिसर सुरक्षित करावा.
- कोणालाही मृतदेहाला स्पर्श करू देऊ नये.
- पुरावे नष्ट होणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.
- आवश्यक पंच व अधिकारी बोलवावेत.
2. NTCA च्या मृत्यू तपासणी SOP चे पालन
मृत्यूचे कारण निश्चित करण्यासाठी NTCA च्या Tiger Mortality SOP नुसार कार्यवाही करावी.
- घटनास्थळ पंचनामा
- छायाचित्रण
- व्हिडिओ रेकॉर्डिंग
- पुरावे संकलन
- शवविच्छेदन
3. शवविच्छेदन (Post Mortem)
अधिकृत Post Mortem Team च्या उपस्थितीत शवविच्छेदन केले जाते.
यामध्ये
- मृत्यूचे कारण
- जखमा
- विषबाधा
- शिकारीची चिन्हे
- हरवलेले अवयव
यांची नोंद घेतली जाते.
वन्यप्राण्यांचा मृतदेहाची विल्हेवाट कशी करावी?
SOP नुसार शवविच्छेदनानंतर मृतदेहाची Incineration (पूर्णपणे जाळून विल्हेवाट) करणे बंधनकारक आहे.
त्यावेळी
- Field Director किंवा Conservator of Forests दर्जाचा अधिकारी उपस्थित असणे आवश्यक आहे.
- Post Mortem Team उपस्थित असते.
- नागरी समाजातील प्रतिनिधी उपस्थित असावा.
- संपूर्ण प्रक्रिया फोटो आणि व्हिडिओद्वारे नोंदवली जाते.
- सर्व हाडे पूर्णपणे जळाली आहेत याची खात्री केली जाते.
पंचनामा का आवश्यक आहे?
मृतदेह जाळून झाल्यानंतर
Panchnama (Memo of Disposal) तयार करणे बंधनकारक आहे.
यावर
- PM Team
- अधिकारी
- पंच
यांच्या स्वाक्षऱ्या घेतल्या जातात.
हा दस्तऐवज न्यायालयीन प्रक्रियेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो.
मृत वन्यप्राण्यांच्या जप्त केलेल्या अवयवांची प्रक्रिया
जर
- कातडी
- हाडे
- नखे
- दात
- मांस
जप्त झाले असतील तर त्यांची लगेच विल्हेवाट लावता येत नाही.
कारण ते न्यायालयीन पुरावे असतात.
त्यामुळे
- न्यायालयाचा आदेश मिळेपर्यंत ते सुरक्षित ठेवले जातात.
- आदेशानंतरच Incineration केली जाते.
- फोटो व व्हिडिओ नोंदवली जाते.
- पंचनामा तयार केला जातो.
- अंतिम अहवाल CWLW आणि NTCA कडे पाठविला जातो.
जप्त ट्रॉफींची विल्हेवाट
ज्या वन्यजीव ट्रॉफींवर कोणताही न्यायालयीन खटला प्रलंबित नाही, त्या Wildlife (Protection) Act, 1972 मधील तरतुदींचे पालन करून अधिकृत समितीच्या उपस्थितीत जाळून नष्ट कराव्यात.
अंतिम अहवालामध्ये कोणती माहिती असते?
📄 ANNEXURE – I
FINAL REPORT
(To be submitted for disposal of each case of Tiger/Leopard Carcass/Body Part(s)/Trophy)
1. Name of Office
⬜ ______________________________________
2. Locational Details of Mortality
- Description : ________________________
- GPS : _______________________________
- Compartment / Block : _______________
- Range : _____________________________
- Sub-Division : ______________________
- Forest Division : ____________________
- Tiger Reserve / Place : ______________
- Time : ______________________________
3. Date of Mortality / Carcass Report
⬜ ______________________________________
4. Details of Seized Body Parts (If Any)
⬜ ______________________________________
5. First Informant Details
- Name : _____________________________
- Address : __________________________
- Contact No. : ______________________
- E-mail : ___________________________
6. Date, Time & Place of Post Mortem
⬜ ______________________________________
7. Details of PM Team
⬜ ______________________________________
8. Missing Body Parts (If Any)
⬜ ______________________________________
9. Cause of Death (After PM)
⬜ ______________________________________
10. Colour Photographs
- Close-up Photos ✔
- Injury Photos ✔
- Camera Trap Comparison ✔
11. Cause of Death
☐ Natural
☐ Poaching
12. If Poaching / Seizure
☐ Further Action Taken
☐ Body Part Photographs Attached
☐ Species Identification Certificate
☐ Action Against Accused
☐ Court Case Details Attached
13. Panchnama / Memo of Disposal
☐ Enclosed
☐ Not Enclosed
14. Remarks
⬜ ______________________________________
15. Officer In-charge
Name : _______________________
Designation : __________________
Date : ________________________
Official Seal & Signature
NTCA ची Standard Operating Procedure for Disposing Tiger/Leopard Carcass/Body Parts (2013) ही वन्यजीव संवर्धनातील एक अत्यंत महत्त्वाची कार्यपद्धती आहे. वाघ किंवा बिबट्याचा मृत्यू झाल्यास अथवा त्यांचे अवयव जप्त झाल्यास प्रत्येक वन अधिकाऱ्याने या SOP चे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे. यामुळे वन्यजीव तस्करीला आळा बसतो, पुराव्यांची विश्वासार्हता टिकून राहते आणि न्यायालयीन प्रक्रिया अधिक प्रभावी होते.
FAQ
1. NTCA ने ही SOP कधी जारी केली?
18 मार्च 2013 रोजी.
2. बिबट्याचा मृतदेह कसा नष्ट करावा?
शवविच्छेदनानंतर अधिकृत समितीच्या उपस्थितीत पूर्णपणे जाळून (Incineration) विल्हेवाट लावावी.
3. जप्त कातडी किंवा हाडे त्वरित जाळता येतात का?
नाही. न्यायालयाचा आदेश मिळाल्यानंतरच त्यांची विल्हेवाट लावता येते.
4. अंतिम अहवाल कोणाला पाठवला जातो?
Chief Wildlife Warden (CWLW) यांना आणि NTCA ला.
5. SOP चा मुख्य उद्देश काय आहे?
वन्यजीवांच्या मृतदेह व अवयवांची पारदर्शक आणि सुरक्षित विल्हेवाट लावून त्यांचा अवैध व्यापार रोखणे.
0 Comments