घरात कासव, पोपट , घुबड किंवा इतर वन्यजीव पाळता? जाणून घ्या वन्यजीव संरक्षण कायद्याचे नियम

 घरात कासव, घुबड, पोपट किंवा इतर वन्यजीव पाळताय? सावधान! वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या कचाट्यात अडकू शकता

कासव, घुबड, पोपट, माकड किंवा इतर वन्यजीव घरात पाळण्याची काही लोकांना हौस असते. सोशल मीडियावर किंवा इतरांच्या घरी वन्यजीव पाहून आपणही एखादा प्राणी किंवा पक्षी घरात ठेवावा, असा विचार अनेकांच्या मनात येऊ शकतो. मात्र वन्यजीव हा पाळीव प्राणी नसून तो नैसर्गिक अधिवासाचा भाग आहे. त्यामुळे कोणताही वन्यप्राणी किंवा वन्य पक्षी घरात आणण्यापूर्वी त्याच्याबाबत कायदेशीर तरतुदी काय आहेत, हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. भारतीय वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 अंतर्गत संरक्षित असलेल्या वन्यजीवांना पकडणे, त्यांची शिकार करणे, बेकायदेशीररीत्या ताब्यात ठेवणे, खरेदी-विक्री करणे किंवा त्यांचा व्यापार करणे यामुळे कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.

भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 काय आहे?

भारतीय वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 हा देशातील वन्यप्राणी, पक्षी आणि वनस्पतींचे संरक्षण करण्यासाठी करण्यात आलेला प्रमुख केंद्रीय कायदा आहे. हा कायदा 09.09.1972 रोजी अधिनियमित करण्यात आला असून त्याचा उद्देश वन्यजीवांचे संरक्षण, अवैध शिकार आणि वन्यजीवांच्या बेकायदेशीर व्यापारावर नियंत्रण तसेच देशाची पर्यावरणीय आणि पर्यावरणीय सुरक्षा सुनिश्चित करणे हा आहे. सध्याच्या कायद्यात वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी विविध अनुसूची आणि त्यासंबंधी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी आहेत.

घरात कासव किंवा घुबड पाळणे कायदेशीर आहे का?

घरात एखादे कासव, घुबड, पोपट किंवा अन्य वन्यजीव दिसला म्हणून तो पाळीव प्राणी म्हणून ठेवता येईलच असे नाही. एखादी प्रजाती वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या अनुसूचीत समाविष्ट असल्यास तिच्याशी संबंधित शिकार, पकडणे, ताबा, वाहतूक किंवा व्यापार याबाबत कायद्याच्या तरतुदी लागू होऊ शकतात. त्यामुळे वन्यजीवाचा प्रकार, प्रजाती आणि त्याला लागू असलेले कायदेशीर संरक्षण याची खात्री न करता तो घरात ठेवणे टाळणे आवश्यक आहे.

विशेषतः जंगलातून पकडून आणलेला प्राणी किंवा पक्षी घरात ठेवणे ही गंभीर बाब ठरू शकते. वृत्तपत्रातील प्रसिद्ध माहितीनुसार कासव, घुबड, पोपट, माकड यांसारखे वन्यजीव हौसेपोटी घरात ठेवण्याबाबत नागरिकांना सावध करण्यात आले आहे. अशा प्रकरणांमध्ये संबंधित व्यक्तीला वन्यजीव कायद्यातील तरतुदींनुसार कायदेशीर कारवाईला सामोरे जावे लागू शकते.

वन्यजीवांची शिकार आणि पकडण्यावर कायद्याने बंदी

वन्यजीव (संरक्षण) कायद्यातील कलम 9 नुसार अनुसूची I आणि अनुसूची II मधील वन्य प्राण्यांची शिकार करण्यास मनाई आहे, मात्र कायद्यातील कलम 11 आणि 12 मध्ये नमूद केलेल्या विशिष्ट परिस्थिती आणि परवानगीच्या तरतुदी याला अपवाद आहेत. 2022 च्या दुरुस्तीनंतर कलम 9 मधील अनुसूचींच्या संदर्भात बदल करण्यात आले आहेत आणि सध्याच्या कायद्यानुसार अनुसूची I आणि II मधील वन्यजीवांच्या शिकारीवर संरक्षणात्मक नियंत्रण आहे.

याचा अर्थ जंगलात किंवा नैसर्गिक अधिवासात आढळणाऱ्या वन्यजीवाला केवळ आवडला म्हणून पकडणे किंवा घरी आणणे योग्य नाही. वन्यजीव संरक्षणाचा मुख्य उद्देश प्राणी आणि पक्ष्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सुरक्षित ठेवणे हा आहे.

2022 मध्ये वन्यजीव संरक्षण कायद्यात महत्त्वाची दुरुस्ती

वन्यजीव (संरक्षण) कायद्यात 2022 मध्ये महत्त्वपूर्ण दुरुस्ती करण्यात आली. या दुरुस्तीतील अनेक बदल 01.04.2023 पासून लागू झाले. या सुधारणांमध्ये कायद्याच्या अनुसूचींची रचना, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित तरतुदी आणि आंतरराष्ट्रीय वन्यजीव व्यापाराशी संबंधित बाबींमध्ये बदल करण्यात आले. त्यामुळे जुन्या वृत्तपत्रांमध्ये किंवा जुन्या इंटरनेट लेखांमध्ये दिलेली अनुसूची अथवा शिक्षेची माहिती आजच्या कायद्यात तशीच लागू आहे असे गृहीत धरू नये.

वन्यजीव कायद्याचे उल्लंघन केल्यास किती शिक्षा होऊ शकते?

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 मधील कलम 51 मध्ये शिक्षेची तरतूद आहे. सध्याच्या कायद्यानुसार, कायद्याच्या तरतुदी, त्याअंतर्गत केलेले नियम किंवा आदेश अथवा परवाना किंवा परवानगीच्या अटींचे उल्लंघन केल्यास दोष सिद्ध झाल्यानंतर तीन वर्षांपर्यंत कारावास किंवा एक लाख रुपयांपर्यंत दंड किंवा दोन्ही अशी शिक्षा होऊ शकते.

मात्र अनुसूची I मधील प्राणी किंवा त्यांच्याशी संबंधित काही गंभीर स्वरूपाचे गुन्हे, तसेच अभयारण्य किंवा राष्ट्रीय उद्यानातील शिकारीसारख्या प्रकरणांमध्ये शिक्षा अधिक कठोर आहे. अशा प्रकरणात किमान तीन वर्षे आणि कमाल सात वर्षांपर्यंत कारावास आणि किमान 25,000 रुपये दंड अशी तरतूद आहे. दुसऱ्यांदा किंवा त्यानंतरचा संबंधित गुन्हा झाल्यास किमान दंडाची रक्कम आणखी वाढते.

त्यामुळे केवळ ‘हौस म्हणून’ वन्यजीव घरात ठेवणे ही किरकोळ बाब समजणे धोकादायक ठरू शकते. गुन्ह्याचे स्वरूप, संबंधित प्रजाती आणि लागू कायदेशीर तरतुदीनुसार कारवाई आणि शिक्षा ठरते.

कोणते वन्यजीव संरक्षित आहेत?

वन्यजीव संरक्षण कायद्यात विविध प्राणी आणि पक्ष्यांना त्यांच्या संरक्षणाच्या गरजेनुसार अनुसूचीत समाविष्ट करण्यात आले आहे. सध्याच्या अनुसूची I मध्ये विविध सस्तन प्राणी आणि इतर वन्यजीवांचा समावेश आहे. कायद्यातील अनुसूची ही स्थिर नसून केंद्र सरकारला कायद्यातील तरतुदींनुसार अनुसूचीत प्रजाती समाविष्ट करण्याचा, वगळण्याचा किंवा एका अनुसूचीतून दुसऱ्या अनुसूचीत हलविण्याचा अधिकार आहे.

यामुळे एखाद्या विशिष्ट कासवाची, घुबडाची, सापाची किंवा पक्ष्याची कायदेशीर स्थिती जाणून घेण्यासाठी केवळ त्याचे सामान्य नाव पुरेसे नसू शकते. त्याची अचूक प्रजाती ओळखणे आणि सध्याच्या कायद्यातील अनुसूची तपासणे महत्त्वाचे आहे.

कासवांच्या बाबतीत विशेष काळजी का आवश्यक?

कासवांच्या अनेक प्रजाती जंगल, गवताळ प्रदेश, नदी-नाले आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांमध्ये आढळतात. प्रत्येक कासवाची प्रजाती कायद्यातील समान श्रेणीत असेलच असे नाही. त्यामुळे रस्त्यावर, शेतात किंवा जंगलाच्या परिसरात कासव आढळल्यास ते घरी नेऊन पाळण्याऐवजी त्याबाबत संबंधित वन विभागाला माहिती देणे अधिक योग्य आहे.

विशेषतः जंगलातून पकडलेले कासव, त्यांची बेकायदेशीर खरेदी-विक्री किंवा वाहतूक यासंबंधी प्रकरणांमध्ये वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या तरतुदी लागू होऊ शकतात. त्यामुळे ‘कासव पाळणे शुभ असते’ किंवा ‘घरात कासव ठेवणे चांगले असते’ अशा समजुतींपेक्षा कायद्याचे पालन करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

घुबड घरात ठेवणे योग्य आहे का?

घुबड हा वन्य पक्षी आहे. त्याला घरात पिंजऱ्यात ठेवणे, जंगलातून पकडणे किंवा बेकायदेशीररीत्या त्याची खरेदी-विक्री करणे याबाबत वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या तरतुदी लागू होऊ शकतात. वृत्तपत्रातील माहितीत विविध घुबडांच्या प्रजातींसह अनेक वन्यजीव आणि पक्ष्यांना संरक्षण असल्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

घुबड हे पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाचे पक्षी आहेत. ते उंदीर आणि इतर लहान प्राण्यांची संख्या नियंत्रित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळे अंधश्रद्धा, धार्मिक समज किंवा हौस यामुळे घुबडाला पकडून घरात ठेवणे टाळले पाहिजे.

पोपट पाळण्याबाबतही गैरसमज टाळा

घरात पोपट पाळणे सामान्य बाब असल्यासारखे अनेकांना वाटते. मात्र ‘पोपट’ हा शब्द वापरल्याने प्रत्येक प्रजाती कायदेशीरदृष्ट्या सारखीच आहे असे म्हणता येत नाही. वन्य पक्षी आणि पाळीव पक्षी यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. जंगलातून किंवा नैसर्गिक अधिवासातून पकडलेला पक्षी घरात आणणे, त्याची खरेदी-विक्री करणे किंवा बेकायदेशीर व्यापार करणे यामुळे कायदेशीर अडचणी निर्माण होऊ शकतात.

म्हणून पक्षी पाळण्यापूर्वी तो कोणत्या प्रजातीचा आहे आणि त्याच्याबाबत वन्यजीव कायद्यात कोणत्या तरतुदी लागू होतात, याची खात्री करणे आवश्यक आहे.

माकड किंवा इतर वन्यप्राणी घरात ठेवू नका

माकड, साप, घुबड, कासव किंवा इतर वन्यजीव घरात ठेवणे हे त्यांच्या नैसर्गिक जीवनासाठीही हानिकारक ठरू शकते. वन्य प्राण्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात अन्न, निवारा आणि पर्यावरणीय परिस्थिती मिळते. घरातील पिंजरा किंवा बंदिस्त जागा त्यांच्या नैसर्गिक गरजा पूर्ण करू शकत नाही.

त्यामुळे वन्यजीव घरात आणण्याऐवजी त्यांचे संरक्षण करणे आणि त्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सुरक्षित ठेवणे हा वन्यजीव संवर्धनाचा योग्य दृष्टिकोन आहे.

जखमी वन्यजीव सापडल्यास काय करावे?

घराच्या परिसरात जखमी पक्षी किंवा वन्यप्राणी आढळल्यास अनेकदा नागरिक त्याला घरी घेऊन जातात. मात्र अशा वेळी स्वतःहून त्याला कायमस्वरूपी पाळण्याचा निर्णय घेणे योग्य नाही. जखमी वन्यजीव आढळल्यास संबंधित वन विभाग, वन्यजीव अधिकारी किंवा अधिकृत बचाव यंत्रणेशी संपर्क करणे अधिक योग्य ठरते.

वन्यजीवाला पकडताना किंवा त्याच्यावर उपचार करताना चुकीची हाताळणी झाल्यास प्राण्याला अधिक इजा होऊ शकते. त्यामुळे प्रशिक्षित अधिकारी किंवा अधिकृत बचाव पथकाकडे प्राणी सोपविणे हा सुरक्षित पर्याय आहे.

वन्यजीव घरात आढळल्यास नागरिकांनी काय करू नये?

वन्यजीव आढळल्यावर त्याला पकडून पिंजऱ्यात ठेवू नये. त्याचे फोटो किंवा व्हिडिओ काढून सोशल मीडियावर प्रसिद्ध करण्यासाठी त्याला त्रास देऊ नये. वन्यजीवाची खरेदी-विक्री, देवाणघेवाण किंवा वाहतूक करू नये. तसेच कोणत्याही वन्यप्राण्याला स्वतःहून जंगलात सोडण्यापूर्वी संबंधित अधिकाऱ्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, कारण चुकीच्या ठिकाणी सोडल्यास त्या प्राण्याच्या तसेच स्थानिक परिसंस्थेच्या दृष्टीने समस्या निर्माण होऊ शकतात.

वन्यजीव संरक्षण ही प्रत्येकाची जबाबदारी

वन्यजीवांचे संरक्षण केवळ वन विभागाची जबाबदारी नाही. नागरिकांचा सहभागही तितकाच महत्त्वाचा आहे. वन्यजीवांना पकडण्याऐवजी त्यांचे निरीक्षण करणे, त्यांना नैसर्गिक अधिवासात सुरक्षित ठेवणे आणि बेकायदेशीर वन्यजीव व्यापाराची माहिती संबंधित यंत्रणेला देणे ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे.

वन्यजीव संरक्षण कायद्याचा उद्देश केवळ गुन्हेगारांना शिक्षा करणे नसून वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासाचे दीर्घकालीन संरक्षण करणे हा आहे. त्यामुळे वन्यजीवांबाबत जनजागृती वाढवणे आणि कायद्याचे पालन करणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

कासव, घुबड, पोपट, माकड किंवा इतर वन्यजीव घरात पाळण्यापूर्वी त्याची कायदेशीर स्थिती तपासणे अत्यंत आवश्यक आहे. भारतीय वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 मध्ये वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी कठोर तरतुदी करण्यात आल्या आहेत आणि 2022 च्या दुरुस्तीनंतर कायद्यात महत्त्वाचे बदल लागू झाले आहेत. कायद्याचे उल्लंघन केल्यास प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार कारावास आणि दंडाची शिक्षा होऊ शकते. त्यामुळे वन्यजीव हौसेसाठी घरात ठेवण्यापेक्षा त्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सुरक्षित ठेवणे आणि वन विभागाला सहकार्य करणे हाच योग्य मार्ग आहे.

टीप: एखाद्या विशिष्ट प्राणी किंवा पक्ष्याबाबत कायदेशीर स्थिती जाणून घेण्यासाठी त्याची अचूक प्रजाती आणि त्या वेळी लागू असलेली वन्यजीव संरक्षण कायद्याची अनुसूची तपासणे आवश्यक आहे. हा लेख सर्वसाधारण माहिती आणि जनजागृतीच्या उद्देशाने आहे; विशिष्ट प्रकरणातील कायदेशीर कारवाई संबंधित प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर तरतुदींनुसार ठरते.