नियत क्षेत्र तपासणी करताना अवलंबावयाची कार्यपद्धती
महाराष्ट्र वन विभागातील नियत क्षेत्र तपासणीसाठी महत्त्वाच्या सूचना
महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे संरक्षण, संवर्धन आणि प्रभावी व्यवस्थापन करण्यासाठी वन विभागामार्फत नियमितपणे वनक्षेत्राची पाहणी आणि तपासणी केली जाते. वनक्षेत्रामध्ये अवैध वृक्षतोड, अवैध गवत चराई, अवैध बांबू कटाई, अतिक्रमण, वनवा, अवैध खाणकाम तसेच वन्यप्राण्यांच्या अधिवासाशी संबंधित बाबींची वेळेवर माहिती मिळणे आवश्यक असते. यासाठी नियत क्षेत्र तपासणी ही वन विभागाच्या दैनंदिन कार्यपद्धतीतील अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
नियत क्षेत्र तपासणी करताना सर्व स्तरावरील वन अधिकाऱ्यांकडून एकसमान कार्यपद्धतीचा अवलंब व्हावा आणि तपासणीच्या माध्यमातून वनसंरक्षणाच्या कामात आवश्यक सुधारणा करता याव्यात, या उद्देशाने मुख्य वनसंरक्षक (प्रादेशिक), नागपूर यांच्या कार्यालयाकडून स्थायी आदेश क्रमांक 01 जारी करण्यात आला आहे.
स्थायी आदेशाचा संदर्भ व उद्देश
वनसंरक्षणाच्या मापदंडांशी संबंधित शासन निर्णय
शासन निर्णय क्रमांक टीएमआरएस-04/2014/प्र.क्र.39/फ-6, मुंबई दिनांक 23.08.2014 अन्वये वनसंरक्षणाचे मापदंड निश्चित करण्यात आले आहेत. त्यामध्ये इतर बाबींबरोबरच नियतक्षेत्र तपासणीसंदर्भातही सूचना देण्यात आल्या आहेत.
नियतक्षेत्र तपासणी करताना वृत्तस्तरावर एकसूत्रता राहावी आणि तपासणीमुळे वनसंरक्षणाच्या कामात सुधारणा व्हावी, या दृष्टीने एप्रिल 2017 पासून तपासणीबाबत अवलंबावयाच्या कार्यपद्धतीसंदर्भात पुढील निर्देश देण्यात आले आहेत.
तपासणीतील एकसूत्रता का आवश्यक आहे?
नियत क्षेत्र तपासणी ही केवळ कागदोपत्री प्रक्रिया न राहता प्रत्यक्ष वनक्षेत्राची वस्तुस्थिती तपासण्याचे साधन असणे आवश्यक आहे. कनिष्ठ स्तरावर झालेल्या कामाची पुढील स्तरावरील अधिकाऱ्यांकडून तपासणी झाल्यास वनसंरक्षणातील त्रुटी, अनियमितता आणि प्रलंबित बाबी वेळेत निदर्शनास येऊ शकतात.
नियत क्षेत्र तपासणीचे नियोजन कसे करावे?
टप्प्याटप्प्याने वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून तपासणी
कॅलेंडर वर्षातील नियतक्षेत्र तपासणी कार्यक्रम निश्चित करताना संबंधित वनपालाने ज्या महिन्यात तपासणी केली आहे, त्याच्या पुढील महिन्यात प्रादेशिक वनक्षेत्रपालाने तपासणीसाठी जाण्याचे नियोजन करावे.
त्यानंतर प्रादेशिक वनक्षेत्रपालाने तपासणी केल्यानंतर पुढील महिन्यात संबंधित सहाय्यक वनसंरक्षक, प्रादेशिक अथवा फिरते पथक यांच्याकडून तपासणी होईल, याची दक्षता घेणे अपेक्षित आहे.
तपासणीचा उद्देश
या पद्धतीमुळे एका अधिकाऱ्याने केलेल्या तपासणीची पुढील स्तरावर पडताळणी होते. तपासणीदरम्यान काही उणीवा किंवा त्रुटी आढळल्यास त्यामध्ये वरिष्ठ स्तरावरून आवश्यक सुधारणा करण्याचे निर्देश देता येतात.
तपासणीच्या तारखेची पूर्वकल्पना
वनपाल व बिट वनरक्षकांना माहिती देणे
नियतक्षेत्र तपासणी अधिकाऱ्यांनी तपासणीच्या तारखेबाबत संबंधित बिट वनरक्षक आणि वनपाल यांना पूर्वकल्पना करावी. यामुळे आवश्यक अभिलेख, नोंदवह्या आणि संबंधित माहिती उपलब्ध ठेवता येते.
तथापि, तपासणीचा मुख्य उद्देश प्रत्यक्ष वनक्षेत्राची स्थिती तपासणे असल्याने तपासणीदरम्यान उपलब्ध नोंदी आणि प्रत्यक्ष परिस्थिती यांची योग्य पडताळणी करणे आवश्यक आहे.
बिट तपासणीच्या वेळी नोंदवह्यांची तपासणी
प्राथमिक वनगुन्हे नोंदवही
बिट तपासणीच्या प्रथम दिवशी नियतक्षेत्र तपासणी अधिकाऱ्यांनी संबंधित बिट वनरक्षकाकडून प्राथमिक वनगुन्हे नोंदवही ताब्यात घ्यावी.
तपासणी पूर्ण झाल्यानंतर ही नोंदवही संबंधित बिट वनरक्षकाकडे परत करावी. आवश्यक त्या ठिकाणी तपासणी अधिकाऱ्याने स्वाक्षरी करून तपासणीची नोंद अधिकृत करावी.
अभिलेख आणि प्रत्यक्ष परिस्थितीची पडताळणी
वनक्षेत्रात प्रत्यक्ष आढळणाऱ्या बाबी आणि नोंदवह्यांमध्ये केलेल्या नोंदी यांच्यात सुसंगती आहे किंवा नाही, हे तपासणे महत्त्वाचे आहे. यामुळे पूर्वी नोंदवलेल्या वनगुन्ह्यांची सद्यस्थिती तसेच नवीन बाबी शोधणे सुलभ होते.
हॅमरबाबत विशेष सूचना
तपासणी अधिकाऱ्याने स्वतःचा हॅमर वापरणे
तपासणी सुरू करण्यापूर्वी संबंधित बिट वनरक्षकाकडे असलेला हॅमर तपासणी अधिकाऱ्याने स्वतःच्या ताब्यात घ्यावा.
नियतक्षेत्र तपासणीदरम्यान संबंधित बिट वनरक्षकाचा हॅमर न वापरता तपासणी अधिकाऱ्याने स्वतःचा हॅमर वापरावा, अशी स्पष्ट सूचना आदेशामध्ये देण्यात आली आहे.
संपूर्ण नियतक्षेत्राची तपासणी
सर्व वनखंड तपासण्याचे नियोजन
नियतक्षेत्रातील सर्व वनखंड तपासले जातील अशा प्रकारे नियोजन करणे आवश्यक आहे. तपासणी करताना केवळ रस्त्यालगत किंवा सहज उपलब्ध भागाची पाहणी न करता संबंधित नियतक्षेत्राचा शक्य तितका संपूर्ण आढावा घेणे अपेक्षित आहे.
यामुळे वनक्षेत्राच्या आत लपून केलेली अवैध वृक्षतोड, अतिक्रमण, वनवा किंवा इतर अनधिकृत बाबी निदर्शनास आणता येतात.
तपासणीदरम्यान कोणत्या बाबी तपासाव्यात?
नियतक्षेत्र तपासणी करताना वनक्षेत्रातील विविध बाबींची नोंद घेण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. त्यामध्ये वनगुन्हे तसेच वनक्षेत्राच्या संरक्षणाशी संबंधित भौतिक बाबींचाही समावेश आहे.
अवैध वृक्षतोड
वनक्षेत्रात अवैध वृक्षतोड झालेली आहे किंवा नाही, याची तपासणी करावी. यापूर्वी नोंदवहीत नोंद करण्यात आलेली नसलेली अवैध वृक्षतोड आढळल्यास तिची नोंद संबंधित नोंदवहीत करावी.
अवैध गवत चराई
नियतक्षेत्रात अवैध गवत चराई होत आहे किंवा नाही, याचीही तपासणी करावी. चराईमुळे वनक्षेत्राच्या पुनरुत्पादनावर किंवा रोपवनावर परिणाम होत असल्यास त्याची नोंद घेणे आवश्यक आहे.
अवैध बांबू कटाई
बांबूची अनधिकृत तोड झालेली आहे का, याची पाहणी करावी. आढळलेल्या प्रकरणांची नोंद करून आवश्यक ती कार्यवाही करणे अपेक्षित आहे.
वनक्षेत्राच्या सीमा व संरक्षण व्यवस्थेची पाहणी
सीमा चिन्हांची स्थिती
तपासणीदरम्यान बिटाची सीमा दर्शविणारे दगडी बुर्ज, सिमेंटचे पिल्लर इत्यादी सीमा चिन्हे योग्य स्थितीत आहेत किंवा नाहीत, हे तपासावे.
सीमा चिन्हे खराब, तुटलेली किंवा अस्तित्वात नसल्यास त्याची नोंद करून आवश्यक ती दुरुस्ती किंवा पुनर्स्थापना करण्याची कार्यवाही करता येते.
गेट आणि प्रतिबंधक चर
वनक्षेत्रातील गेट व्यवस्थित आहे की तुटलेले आहे, तसेच प्रतिबंधक चराची स्थिती काय आहे, याची नोंद घ्यावी. वनक्षेत्रात अनधिकृत प्रवेश रोखण्यासाठी या संरक्षणात्मक साधनांची योग्य स्थिती असणे आवश्यक आहे.
अतिक्रमणाची पाहणी
नवीन व जुने अतिक्रमण
नियतक्षेत्र तपासणीदरम्यान वनक्षेत्रात अतिक्रमण आढळल्यास त्याची नोंद करावी. त्यामध्ये नवीन किंवा जुने अतिक्रमण आणि त्याचे अंदाजित क्षेत्र यांचा समावेश करावा.
अतिक्रमणाच्या नोंदीमुळे संबंधित क्षेत्रातील अतिक्रमणाची सद्यस्थिती समजण्यास आणि पुढील कार्यवाहीचे नियोजन करण्यास मदत होते.
वनव्याबाबत तपासणी
वनवा लागलेल्या क्षेत्राची नोंद
नियतक्षेत्रात वनवा लागलेला असल्यास जळालेले क्षेत्र, अंदाजित कालावधी तसेच संबंधित वनगुन्हा क्रमांक व दिनांकाची नोंद करावी.
वनवा ही वनसंपत्ती आणि वन्यजीवांच्या अधिवासासाठी गंभीर बाब असल्याने त्याची योग्य नोंद आणि पुढील प्रतिबंधात्मक उपाययोजना महत्त्वाची ठरते.
वन्यप्राण्यांच्या अस्तित्वाची नोंद
प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष पुरावे
तपासणीदरम्यान वन्यप्राण्यांचे अस्तित्व आढळल्यास त्याची नोंद घ्यावी. वन्यप्राणी प्रत्यक्ष दिसणे, तसेच त्यांचे पावलांचे ठसे, विष्ठा, पाडलेली झाडे किंवा इतर खुणा आढळणे यासारख्या बाबींचीही नोंद करावी.
यामुळे संबंधित बिटमधील वन्यजीवांची उपस्थिती आणि अधिवासाची स्थिती समजण्यास मदत होते.
रोपवन व रोपवाटिकेची तपासणी
रोपवनाचे क्षेत्र आणि वर्ष
बिटमध्ये करण्यात आलेल्या रोपवनाची तपासणी करताना रोपवनाचे क्षेत्र, रोपवन वर्ष, प्रजाती आणि सद्यस्थिती यांची नोंद करावी.
रोपवनाची सद्यस्थिती चांगली आहे किंवा नाही, लागवड केलेल्या रोपांची वाढ कशी आहे आणि त्यामध्ये काही नुकसान झाले आहे का, याचाही आढावा घेणे आवश्यक आहे.
पाणवठ्यांची पाहणी
जलसंधारणाच्या कामांची स्थिती
बिट क्षेत्रातील पाणवठ्यांचे अस्तित्व आणि त्यांची सद्यस्थिती तपासावी. त्यामध्ये सिमेंट बंधारा, मातीचा बंधारा, वनतळे, नळ किंवा इतर जलस्रोत यांचा समावेश होतो.
पाण्याची उपलब्धता
पाणवठा चांगल्या स्थितीत आहे किंवा फुटलेला आहे, तसेच त्यामध्ये पाणी उपलब्ध आहे किंवा नाही, याची नोंद तपासणीदरम्यान करावी. वन्यजीव आणि वनक्षेत्रातील जैवविविधतेच्या दृष्टीने पाणवठ्यांचे महत्त्व मोठे आहे.
मौल्यवान वनस्पती व फळांची नोंद
महत्त्वाच्या प्रजातींची माहिती
बिट क्षेत्रात आढळणाऱ्या महत्त्वाच्या किंवा मौल्यवान वनस्पती प्रजातींची नोंद घेण्यात यावी.
मौल्यवान फळे
बिट क्षेत्रात आढळणाऱ्या मौल्यवान फळांच्या प्रजातींचीही नोंद करावी. अशा नोंदी वनक्षेत्रातील नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात.
वनमालाची पडताळणी
नोंदवहीतील माल आणि प्रत्यक्ष माल
बिट वनरक्षकाने पूर्वी ज्या वनमालाची नोंदवहीमध्ये नोंद केली आहे, त्याची तपासणी करावी. नोंदवहीतील माल आणि वनरक्षकाच्या ताब्यातील प्रत्यक्ष मालामध्ये तफावत आढळल्यास त्याची नोंद करावी.
शासकीय आगारात वाहतूक न झालेला माल
शासकीय आगारात वाहतूक न झालेल्या मालाबाबत काही बाबी आढळल्यास तपासणी अधिकाऱ्यांनी संबंधित वनरक्षक, वनपाल आणि वनक्षेत्रपाल यांना आवश्यक सूचना देणे अपेक्षित आहे.
वनरक्षकाकडील अभिलेखांची तपासणी
आवश्यक नोंदवह्या आणि नकाशे
वनरक्षकाकडे आवश्यक अभिलेख उपलब्ध असणे महत्त्वाचे आहे. यामध्ये दप्तर, हॅमर, शूट नोंदवही, प्रथम वनगुन्हे अहवाल नोंदवही, आदेश पुस्तिका, नियतक्षेत्र नकाशा, गाव नकाशा आणि टोपोशीट इत्यादींचा समावेश आहे.
या अभिलेखांची योग्य प्रकारे व्यवस्था करून ते अद्ययावत ठेवण्याची जबाबदारी संबंधित वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी सुनिश्चित करावी.
वनहक्क क्षेत्राबाबत तपासणी
वैयक्तिक व सामूहिक वनहक्क
वनक्षेत्रपाल आणि सहाय्यक वनसंरक्षक यांनी नियतक्षेत्र तपासणीच्या वेळी वनहक्क कायद्यातील वैयक्तिक व सामूहिक बाबींचा आढावा घ्यावा.
वनहक्क क्षेत्राची स्थिती
संबंधित वनहक्क क्षेत्र वन विभागाच्या ताब्यात घेण्यात आले आहे किंवा नाही, याची खात्री करावी आणि त्याची आवश्यक नोंद ठेवावी.
तपासणीतील पूर्वीच्या नोंदींची पडताळणी
जुन्या नोंदी आणि सद्यस्थिती
पूर्वी वनरक्षकाने नोंदवलेल्या मालाची, वनगुन्ह्यांची किंवा इतर बाबींची तपासणी करताना त्या नोंदींची सद्यस्थितीशी तुलना करणे आवश्यक आहे. पूर्वी नोंद झालेल्या बाबींमध्ये काही बदल, तफावत किंवा नवीन परिस्थिती आढळल्यास त्याची योग्य नोंद करावी.
स्थायी आदेशाची प्रत दप्तरात ठेवण्याचे निर्देश
वनरक्षक आणि वनपाल यांच्या दप्तरात आदेश
या स्थायी आदेशाची प्रत सर्व वनरक्षक आणि वनपाल यांच्या दप्तरासोबत कायमस्वरूपी राहील, याची दक्षता घेण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
यामुळे नियतक्षेत्र तपासणीच्या वेळी संबंधित अधिकारी व कर्मचारी आदेशातील सूचनांचा संदर्भ घेऊन प्रत्यक्ष कार्यवाही करू शकतात.
नियत क्षेत्र तपासणीचे वनसंरक्षणातील महत्त्व
नियत क्षेत्र तपासणीमुळे वनक्षेत्रातील प्रत्यक्ष परिस्थितीची नियमित माहिती मिळते. अवैध वृक्षतोड, अवैध चराई, बांबू कटाई, अतिक्रमण, वनवा, सीमा चिन्हांची स्थिती, वन्यप्राण्यांचे अस्तित्व, रोपवन, पाणवठे आणि वनमाल यांसारख्या विविध बाबींची एकाच प्रक्रियेत तपासणी करता येते.
याशिवाय कनिष्ठ स्तरावर केलेल्या कामाची वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून पडताळणी होत असल्याने वनसंरक्षणाच्या कामामध्ये आवश्यक सुधारणा करणे शक्य होते. त्यामुळे नियत क्षेत्र तपासणी ही वन विभागासाठी केवळ नियमित पाहणी नसून वनक्षेत्राच्या संरक्षणासाठी एक महत्त्वाची निरीक्षण, पडताळणी आणि नियंत्रण व्यवस्था आहे.
निष्कर्ष
महाराष्ट्र वन विभागातील नियत क्षेत्र तपासणी अधिक शिस्तबद्ध आणि परिणामकारक करण्यासाठी स्थायी आदेश क्रमांक 69 मध्ये विविध महत्त्वाच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. तपासणी करताना संपूर्ण नियतक्षेत्राचा आढावा घेणे, वनगुन्ह्यांची अचूक नोंद करणे, अवैध वृक्षतोड व अतिक्रमणाची पाहणी करणे, सीमा चिन्हे व संरक्षण व्यवस्था तपासणे, वनवा आणि वन्यप्राण्यांच्या अस्तित्वाची नोंद घेणे, रोपवन व पाणवठ्यांची स्थिती तपासणे तसेच वनमाल व संबंधित अभिलेखांची पडताळणी करणे अपेक्षित आहे.
या सर्व बाबींची काटेकोरपणे तपासणी आणि नोंद ठेवल्यामुळे वनक्षेत्रातील अनियमितता वेळेत निदर्शनास येऊ शकते आणि आवश्यक ती कार्यवाही करता येते. त्यामुळे नियत क्षेत्र तपासणी ही वनसंरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि वनगुन्हे प्रतिबंधासाठी अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
स्थायी आदेशाची थोडक्यात माहिती
0 Comments