महाराष्ट्रात ३०० कोटी वृक्षलागवड मोहीम; वन्यजीव क्षेत्रासाठी दरवर्षी १,१०० हेक्टर वृक्षलागवडीचे उद्दिष्ट

 महाराष्ट्रात 300 कोटी वृक्षारोपण मोहिमेला वेग; वन्यजीव क्षेत्रासाठी दरवर्षी 1100  हेक्टर वृक्षलागवडीचे उद्दिष्ट

नागपूर, दि. 18.08.2026 : महाराष्ट्रात ३०० कोटी वृक्षलागवडीचे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी वन विभागाच्या वन्यजीव शाखेने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. वन्यजीव संरक्षित क्षेत्रांमध्ये स्थानिक प्रजातींची फळझाडे, बांबू तसेच पर्यावरणाच्या दृष्टीने उपयुक्त वृक्षांची लागवड करण्यासाठी दरवर्षी १,१०० हेक्टर क्षेत्राचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे. याबाबत प्रधान मुख्य वनसंरक्षक (वन्यजीव), महाराष्ट्र राज्य, नागपूर यांच्या कार्यालयाने दि. 18.08.2026 रोजी संबंधित अधिकाऱ्यांना निर्देश दिले आहेत.

३०० कोटी वृक्षलागवडीचे राज्याचे उद्दिष्ट

संदर्भीय शासन निर्णयानुसार महाराष्ट्रात सन 2047 पर्यंत ३०० कोटी वृक्ष लागवड करण्याचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे. हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी वन्यजीव शाखेचे योगदानही महत्त्वाचे असल्याचे पत्रात नमूद करण्यात आले आहे.

वन्यजीव संरक्षित क्षेत्रांमध्ये गवताळ क्षेत्र नष्ट न करता, स्थानिक प्रजातींची फळझाडे व बांबूची लागवड करण्यावर भर देण्यात आला आहे. 2026 चा पावसाळा सुरू झालेला असल्याने 2027 च्या पावसाळ्यापासून वन्यजीव संरक्षित क्षेत्रात वृक्षलागवड कार्यक्रम प्रभावीपणे राबविण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे.

वन्यजीव क्षेत्रांसाठी १,१०० हेक्टर वार्षिक उद्दिष्ट

प्रधान मुख्य वनसंरक्षक (वन्यजीव) यांच्या पत्रानुसार विविध व्याघ्र प्रकल्प, अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्यानांच्या कार्यक्षेत्रात दरवर्षी वृक्षलागवडीचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे.

अ.क्र.	व्याघ्रप्रकल्प / कार्यालय	रोपवन करावयाचे ठिकाण	उद्दिष्ट हेक्टर प्रतिवर्ष
1	ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प	व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर व बफर क्षेत्र	100
2	पेंच व्याघ्र प्रकल्प	व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर व बफर क्षेत्र	100
3	बोर व्याघ्र प्रकल्प	व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर व बफर क्षेत्र	100
4	नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प	व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर व बफर क्षेत्र	100
5	मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प	व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर व बफर क्षेत्र	100
6	सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प	व्याघ्र प्रकल्पाचे कोअर व बफर क्षेत्र	100
7	उपविभागीय अधिकारी (वन्यजीव), आलापल्ली	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
8	उपसंचालक, पेंच	उमरेड-पवनी-कऱ्हांडला	50
9	विभागीय वन अधिकारी  (वन्यजीव), अकोला	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
10	विभागीय वन अधिकारी (वन्यजीव), पांढरकवडा	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
11	विभागीय वन अधिकारी (वन्यजीव), छत्रपती संभाजीनगर	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
12	विभागीय वन अधिकारी (वन्यजीव), कोल्हापूर	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
13	संचालक, संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान	त्यांच्या अधिनस्त राष्ट्रीय उद्यान व अभयारण्य	50
14	उपवनसंरक्षक (वन्यजीव), ठाणे	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
15	उपवनसंरक्षक (वन्यजीव), पुणे	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
16	उपवनसंरक्षक (वन्यजीव), नाशिक	त्यांचे अधिनस्त अभयारण्य	50
एकूण			1,100 हेक्टर

स्थानिक आणि पर्यावरणपूरक प्रजातींना प्राधान्य

वृक्षलागवडीसाठी जागेची निवड आणि प्रजातींची निवड करताना विशेष खबरदारी घेण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. नैसर्गिक गवत क्षेत्र तसेच पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या खुल्या क्षेत्रात अनावश्यक वृक्षलागवड करू नये, असे स्पष्ट करण्यात आले आहे.

वनक्षेत्रात वृक्षलागवड करताना स्थानिक प्रजातींना प्राधान्य देण्याचे निर्देश आहेत. त्यामध्ये वन्यजीवांना खाद्य उपलब्ध करून देणाऱ्या फळ प्रजाती, सावली देणाऱ्या वड प्रजाती तसेच लपण निर्माण करणाऱ्या बांबू प्रजातींची निवड करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

तसेच धोक्यात असलेल्या आणि दुर्मिळ स्थानिक प्रजातींनाही प्राधान्य देण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.

प्रत्येक रोपवन स्थळाची भौतिक तपासणी

निवडलेल्या प्रत्येक वृक्षलागवड स्थळाची भौतिक तपासणी संबंधित उपवनसंरक्षक, विभागीय वन अधिकारी किंवा स्वतंत्र विभागाचे उपविभागीय वन अधिकारी यांनी करावी, असे निर्देश पत्रात देण्यात आले आहेत.

निवडलेल्या जागा वृक्षलागवडीसाठी योग्य असल्याचे प्रमाणपत्र अंदाजपत्रकासोबत जोडण्याची सूचनाही करण्यात आली आहे.

बफर आणि कोअर क्षेत्रात वृक्षलागवड

ताडोबा-अंधारी, पेंच, बोर, नवेगाव-नागझिरा, मेळघाट आणि सह्याद्री या व्याघ्र प्रकल्पांच्या कोअर व बफर क्षेत्रात प्रत्येकी 100 हेक्टर वृक्षलागवडीचे वार्षिक उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे.

याशिवाय विविध अभयारण्ये, राष्ट्रीय उद्यान आणि वन्यजीव विभागाच्या कार्यक्षेत्रासाठी प्रत्येकी 50 हेक्टरचे उद्दिष्ट देण्यात आले आहे.

वन्यजीव संवर्धन आणि वृक्षलागवडीचा समतोल

वन्यजीव संरक्षित क्षेत्रांमध्ये वृक्षलागवड करताना केवळ वृक्षसंख्या वाढविणे हा उद्देश न ठेवता स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांचे अधिवास, खाद्य उपलब्धता आणि पर्यावरणीय समतोल यांचा विचार करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

विशेषतः नैसर्गिक गवताळ क्षेत्रांचे महत्त्व लक्षात घेऊन अशा क्षेत्रात अनावश्यक वृक्षलागवड टाळण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. त्यामुळे आगामी वृक्षलागवड मोहिमेत योग्य जागा आणि योग्य स्थानिक प्रजातींची निवड महत्त्वाची ठरणार आहे.

प्रस्ताव सादर करण्याचे निर्देश

स्थानिक प्रजातींची फळझाडे आणि बांबू रोपांची लागवड करण्यासाठी अंदाजपत्रक तयार करून हरित वनीकरण राज्य योजनेअंतर्गत (4406-0483) सन 2027 लागवडीसाठी प्रस्ताव तयार करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.

संबंधित अधिकाऱ्यांनी हे प्रस्ताव अपर प्रधान मुख्य वनसंरक्षक (अर्थसंकल्प नियोजन व विकास), महाराष्ट्र राज्य यांच्याकडे 10 दिवसांच्या आत सादर करण्याचे निर्देश पत्राद्वारे देण्यात आले आहेत.

निष्कर्ष

महाराष्ट्राच्या ३०० कोटी वृक्षलागवड मोहिमेत वन्यजीव विभागाचा सहभाग वाढविण्याच्या दृष्टीने हा निर्णय महत्त्वाचा आहे. राज्यातील व्याघ्र प्रकल्प, अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्यानांच्या कार्यक्षेत्रात दरवर्षी १,१०० हेक्टर वृक्षलागवडीचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले असून, स्थानिक व वन्यजीवांसाठी उपयुक्त प्रजातींच्या लागवडीला प्राधान्य दिले जाणार आहे.

यामुळे वृक्षलागवडीसोबतच वन्यजीव अधिवासाचे संवर्धन, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय समतोल राखण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे.